Ψαρεύοντας την Παράδοση: Η Παράξενη Ιστορία των «Κινέζικων» Αλιευτικών Διχτυών της Κέραλα

Της Ρωξάνης Μαργαρίτη.

Η συναρπαστική ανάρτηση της Δήμητρας για τον μεγαλειώδη τόνο Thunnus thynnus, τα ξαδέλφια του, και τις φονικές παγίδες που τα οδηγούσαν στις αγορές τις Μεσογείου μου θύμισε τις εντυπωσιακές σταθερές εγκαταστάσεις αλιευτικών διχτυών που είδα το καλοκαίρι του 2024 σε μια επίσκεψή μου στην περιοχή της Κέραλα στις νοτιοδυτικές ακτές της Ινδίας.  Αραδιασμένα κατά μήκος των ακτών της πόλης Kochi (του ιστορικού Cochin), τα δίχτυα και τα πλαίσια στα οποία είναι στερεωμένα εμφανίζονται σε αμέτρητες φωτογραφίες του τόπου, και τα περιγράμματά τους φαντάζουν υποβλητικά με φόντο την ανατολή και τη δύση του ηλίου καθώς και τα νερά που περιβάλλουν το ιστορικό αυτό λιμάνι.  Έχουν γίνει εμβληματικές εικόνες  της πόλης και της μακρόχρονης ιστορίας της.

Τα “Κινέζικα δίκτυα” (τσιναβάλλα) με φόντο το ηλιοβασίλεμα και ένα εμπορικό πλοίο που προσεγγίζει το λιμάνι της πόλης.  Φωτογραφία του Philippe Raffard στα Wikimedia Creative Commons.

Τα λεγόμενα Κινέζικα δίχτυα, ή τσιναβάλλα (cheenavalla) όπως ονομάζονται στην μαλαγιάλαμ, την γλώσσα τη Κέραλα, θεωρούνται μνημεία και μέρος προστατευόμενης πολιτισμικής κληρονομιάς της πολιτείας.  Εικόνες τους κυκλοφορούν στο διαφημιστικό υλικό της ακμάζουσας τουριστικής βιομηχανίας του Cochin και οι ξεναγοί της πόλης προσφέρουν περιηγήσεις και πρακτική εμπειρία στα δίχτυα για τους ενθουσιώδεις τουρίστες.  Τα δίχτυα έχουν επίσης αποθανατιστεί σε διάφορες μαλαγιάλι ταινίες, μία από τις οποίες έχει τον ομώνυμο τίτλο Τσιναβάλλα.  Ακόμα και αν δεν γνωρίζει  κάποιος την γλώσσα αξίζει να παρακολουθήσει τις γλαφυρά γυρισμένες σκηνές όπου σταθερά δίκτυα, ψαρόβαρκες, και οι άνθρωποι της εκεί θάλασσας εύγλωττα μεταφέρουν το στίγμα αυτού του κατεξοχήν ψαρότοπου! 

Η αφίσα της ταινίας Τσιναβάλλα, με το περίγραμμα των δικτυών εύκολα αναγνωρίσιμο σε κίτρινο φόντο στο δεξί μέρος της εικόνας.  Δείτε τις αρχικές σκηνές (τα πρώτα πέντε λεπτά περίπου, μαζί με τα «γράμματα») καθώς και την σκηνή πάλης πάνω στα δίχτυα στο 46.00 λεπτό, όπου φαίνεται πολύ καθαρά η λειτουργία της εντυπωσιακής εγκατάστασης των διχτυών!  Εικόνα από το https://www.malayalachalachithram.com/movie.php?i=629

Πως όμως μεταφράζεται αυτή η εκτίμηση της πολιτισμικής και συμβολικής αξίας των δικτυών σε μέριμνα για την συντήρηση τους;  Τον Νοέμβριο που μας πέρασε ένας ξεναγός ενθάρρυνε ομάδα επισκεπτών να σκαρφαλώσουν σε πλατφόρμα που αποτελεί μέρος της εγκατάστασης και που απ´ότι αποδείχτηκε βρισκόταν σε κακή κατάσταση.  Το αποτέλεσμα: έσπασε μια σανίδα που είχε τοποθετηθεί σε μια πρόχειρη επισκευή και οι άνθρωποι βρέθηκαν μέσα στο νερό (ευτυχώς χωρίς σοβαρούς τραυματισμούς).  Το ατύχημα έφερε στο προσκήνιο τα δίχτυα και το ασύμβατο μεταξύ της τουριστικής και βιομηχανικής ανάπτυξης, τις απαιτήσεις της ιστορικής συντήρησης, και των αναγκών των αλιέων που συνεχίζουν να ψαρεύουν με παραδοσιακούς τρόπους.

Από τότε που είδα αυτά τα δίχτυα αναρωτιόμουν: πως χρησιμοποιούνται σήμερα τα τσίναβαλλα στην μικρής κλίμακας αλιεία της Κέραλα—και γιατί ονομάζονται κινέζικα; Πώς κατασκευάζονται, πώς λειτουργούν και συντηρούνται, τι αλιεύουν και τι αποδοτικότητα έχουν; Σε αυτήν την ανάρτηση, θα εξερευνήσουμε τη φύση και την περίεργη ιστορία των στατικών αυτών αλιευτικών διχτυών της Κεράλα.  Και θα αναλογιστούμε τους τρόπους με τους οποίους οι τεχνολογίες μπορεί να ταξιδεύουν αλλά και να αναπτύσσονται παράλληλα σε διάφορα μέρη του κόσμου—και πως η τοπική χρήση μιας συγκεκριμένης τεχνολογίας μπορεί να αποτελεί μέρος μια πολύ ριζωμένης και πολύ συνδεδεμένης ιστορίας ταυτόχρονα. 

Κοτσίν, μια πόλη υδάτινων δρόμων

Το Κοτσίν, σημερινό Κότσι, βρίσκεται στις ακτές της νοτιοδυτικής Ινδίας.  Παρατηρείστε την παραθαλάσσια τοποθεσία της παλιάς πόλης (εμφανίζεται στον δεύτερο χάρτη ως “Fort Kochi”) στο άκρο νότιας χερσονήσου και ταυτόχρονα στις εκβολές τοπικής λιμνοθάλασσας που περιλαμβάνει και το διεθνές λιμάνι της πόλης.  Δείτε επίσης το δίκτυο υδάτινων δρόμων που περιβάλλουν τη πόλη! Τμήμα βαθομετρικού χάρτη του Ινδικού Ωκεανού προσαρμόστηκε από το https://www.loc.gov/item/97684188/ και τυπικός χάρτης του σύγχρονου Κοτσίν από το www.mapsofindia.comd modern map of Kochi from www.mapsofindia.com

Πριν εξετάσουμε την ιστορία των αλιευτικών δικτυών τσιναβάλλα, πρέπει πρώτα να πω δυο λόγια για την πόλη-λιμάνι του Κοτσίν (το σημερινό Κότσι) και τη χαρισματική της γεωγραφική θέση και τοπογραφία.  Εν ολίγοις, το Κοτσίν είναι πόλη υδάτινων δρόμων!  Η σύγχρονη πόλη απλώνεται στις όχθες ενός πολύπλοκου δικτύου υδάτινων περασμάτων, μεταξύ της Θάλασσας των Λακκαδίβων Νήσων (το νότιο τμήμα της Αραβικής Θάλασσας) και των λεγόμενων Backwaters, δηλαδή το δαιδαλώδες σύμπλεγμα εσωτερικών λιμνών και ποταμών που εκτείνονται γύρω στα 200 χιλιόμετρα παράλληλα με τις ακτές και εκβάλλουν στη θάλασσα γύρω από το Κοτσίν.  Αποτελούν ένα από τα πιο σημαντικά γεωγραφικά χαρακτηριστικά της Κέραλα. 

Το λιμάνι και η περιφέρεια του Κοτσίν σε χάρτη του φημισμένου Άγγλου χαρτογράφου Ααρόν Αροουσμίθ (Aaron Arrowsmith) απο τις αρχές του 19ου αιώνα. Δείτε την λεπτομερή αποτύπωση του υδρότοπου του Κοτσίν και των Backwaters.  Εικόνα προσαρμοσμένη από την ψηφιακή χαρτογραφική συλλογή David Rumsey Map Collection.

Τα Backwaters και η θάλασσα διακλαδώνονται μέσα στη πόλη.  Προσεγγίζοντας την πόλη από το εντυπωσιακό της νέο αεροδρόμιο περίπου 40 χιλιόμετρα βορειοανατολικά, δυσκολεύτηκα να προσανατολιστώ τοπογραφικά καθώς διασχίζαμε πολλά διαφορετικά νερά και κομμάτια γης μέχρι να φτάσουμε στον ιστορικό πυρήνα της πόλης πάνω στη θάλασσα. 

Νηοπομπή πλωτών καταλυμάτων που πλέουν σε ήρεμα νερά μεταξύ κατάφυτων ακτών με φοίνικες κάπου στα Backwaters.  Στην σημερινή Κέραλα αυτά τα εξειδικευμένα σκάφη προσφέρουν στους επισκέπτες μια φευγαλέα εμπειρία της ζωής σε αυτό το υδάτινο τοπίο.  Φωτογραφία του Vyacheslav Argenberg από το Wikimedia Commons..

Τα Backwaters της Κέραλα είναι ένας συναρπαστικός υδάτινος κόσμος, με ποικίλα σκάφη ειδικού χαρακτήρα (πλεούμενα τουριστικά καταλύματα, αγωνιστικά κωπήλατα, και εντυπωσιακά κατάλοιπα της ραπτής (δετής) ναυπήγησης που συζητήσαμε σε προηγούμενες αναρτήσεις), πολλά είδη αλιευτικών δικτυών, και συνήθειες που μάλλον απαιτούν ένα άλλο ποστ για να περιγραφούν!  Σχετικά με το θέμα αυτής της ανάρτησης, πάντως, σημειώνουμε ότι  τα Κινεζικά αλιευτικά δίχτυα χρησιμοποιούνται και στις όχθες των εσωτερικών νερών και στην παραλία της Κοτσίν όπου εκβάλλουν στη θάλασσα.

Πορτογαλικός χάρτης του Κοτσίν (εδώ ῾Cochim῾) από το Βιβλίο των Οχυρών, Πόλεων, και Επαρχιών του Πορτογαλικού Κράτους των Ανατολικών Ινδιών (Livro das Plantas de todas as Fortalezas, Cidades e povoações do Estado da Índia Oriental) του 1635.  Το Κάστρο του Κοτσίν εμφάνίζεται σαν χερσόνησος με ύδατα να την περιβάλλουν από τις τρεις της πλευρές. Εικόνα από το Wikimedia Commons.

Η ιστορία της πόλης πριν από τον 15ο αιώνα είναι κάπως ασαφής. Αυτό που είναι βέβαιο είναι ότι διαμορφώθηκε τόσο από την υδάτινη τοπογραφία της όσο και από την τοποθεσία της στην ιστορική περιοχή του Μαλαμπάρ, τη σύγχρονη Κεράλα. Οι πρώτες επαφές του Μαλαμπάρ με τον κόσμο πέρα ​​από τις ακτές του περιστρέφονταν γύρω από το εμπόριο του πιο διάσημου προϊόντος του: του μαύρου πιπεριού. Κοντά στο Κοτσίν βρίσκονται δύο σημαντικοί κόμβοι του αρχαίου εμπορίου του πιπεριού και άλλων μπαχαρικών των πρώτων αιώνων μ.Χ. και των 10^ου -13^ου   αιώνα αντίστοιχα.  Το πρώτο, το Μουζίρις, ήταν εμπορικό κέντρο που αναφέρεται στον Περίπλου της Ερυθράς Θάλασσας, το ταξιδιωτικό και εμπορικό κείμενο του 1^ου αιώνα μ.Χ., και που ταυτίζεται πιθανότατα με την αρχαιολογική θέση στην σύγχρονη Πάταναμ, περίπου 15 χλμ. από το ιστορικό Κοτσίν.

Σε αυτή την καλλιτεχνική αναπαράσταση του αρχαίου λιμανιού του Muziris/Pattanam τονίζεται η τοποθεσία στις όχθες του ποταμού Περιγιάρ που αποτελεί μέρος των Backwaters. Ο πίνακας φωτογραφήθηκε στο γραφείο του ερευνητικού ινστιτούτου  PAMA, από την Ρωξάνη Μαργαρίτη, Ιούλιος 2024.

Το δεύτερο και μεταγενέστερο σημαντικό εμπορικό κέντρο, το Kudungallur, είναι η τοποθεσία ενός φημισμένου πρώιμου τζαμιού και βρίσκεται περίπου 30 χλμ. βόρεια της Κοτσίν (πιθανώς εμφανίζεται ως Σίνγκλι των μεσαιωνικών εβραϊκών πηγών). Γύρω στα τέλη του Μεσαίωνα, ξεκινώντας από τα μέσα ή το τέλος του 14ου αιώνα, το Κοτσίν πήρε τη θέση τους σαν κύριος κόμβος της ευρύτερης περιοχής. Λίγο αργότερα, στις αρχές του 15ου αιώνα, το επισκέφθηκε ο Κινέζος ναύαρχος Zheng He, και λέγεται ότι από αυτή την περίοδο προέρχονται τα κινεζικά αλιευτικά δίχτυα. Θα δούμε παρακάτω γιατί. Αλλά ας εξετάσουμε πρώτα τα ίδια τα δίχτυα!

Τα αλιευτικά δίχτυα στην περιοχή της Kudungallur.  Η ίδια η πόλη υπήρξε κόμβος εμπορίου κατά το μεσαίωνα αλλά σήμερα βρίσκεται στην ενδοχώρα.   Όπως τα θυννεία που είδαμε στην ανάρτηση της Δήμητρας, πρόκειται για σταθερές (αλλά στην περίπτωση αυτή και μόνιμες) κατασκευές.  Φωτογραφία του Dr. Vipin Challiyil στο Wikimedia commons.

Ανύψωση και βύθιση: δομή και λειτουργία των σταθερών αλιευτικών δικτυών της Κέραλα

Τα τσιναβάλλα είναι σταθερές αλιευτικές συσκευές, όπως τα θυννεία που τόσο γλαφυρά περιέγραψε η Δήμητρα.  Αλλά σε αντίθεση με τα θυννεία, τα λεγόμενα Κινέζικα δίχτυα της Κέραλα είναι δίκτυα βύθισης (dipnets) ή πιο σωστά, όπως επισημαίνει ο συγγραφέας του βιβλίου-αναφοράς σχετικά με τον αλιευτικό εξοπλισμό Adres von Brandt, δίχτυα ανύψωσης (lift nets).  Τα δίχτυα αυτά κρέμονται από ένα μηχανισμό αποτελούμενο από ένα σύστημα δοκών που είναι στερεωμένο σε βάση στην ακτή και προβάλει πάνω από το νερό. Το δίχτυ που κρέμεται από το μηχανισμό αυτό βυθίζεται στο νερό και μετά από κάποιο χρόνο ανασύρεται με τη ψαριά.  Σε κάποιες περιπτώσεις τοποθετούνται φώτα κοντά στα δίκτυα ώστε να προσελκύσουν ψάρια και άλλα είδη.  Με άλλα λόγια, το εργαλείο αυτό συνδυάζει διάφορες βασικές αλιευτικές τεχνικές και εξοπλισμούς.

Μεταξύ σύγχρονων πλοίων στο βάθος και παραδοσιακών ψαρόβαρκων στο πρώτο πλάνο (αυτά με ίχνη της ραπτής ναυπηγικής του Ινδικού ωκεανού…αλλά αυτό το θέμα το κρατάμε για μελλοντική ανάρτηση!), δύο εγκαταστάσεις «Κινεζικών διχτυών» με φόντο τον νυκτερινό ουρανό του λιμανιού του Κοτσιν.  Φωτογραφία Ρωξάνη Μαργαρίτη, Ιούλιος 2024.

Η κατασκευή των Τσιναβάλλα πάνω στην οποία στερεώνονται τα δίχτυα ήταν παραδοσιακά ξύλινη (το είδος Tectona grandis, ή τεκτονία, αναφέρεται συχνά) αλλά σήμερα σε πολλές περιπτώσεις περιλαμβάνουνται και μεταλλικά στελέχη.  Δοκάρια και σανίδες δημιουργούν μια βασική πλατφόρμα στην ακτή.  Στο άκρο αυτής της πλατφόρμας είναι στερεωμένος με αρμούς και σχοινιά ένας μηχανισμός που αποτελείται από δύο βραχίονες. Από το βραχίονα που προβάλει πάνω από το νερό κρέμεται ένα τετραγωνικό πλαίσιο στο οποίο στερεώνεται το δίχτυ. Η βύθιση και η ανύψωση επιτυγχάνεται με τον χειρισμό αυτής της , κάποιες φορές χρησιμοποιώντας το βάρος ενός ατόμου που ισορροπεί πάνω στον μπροστινό βραχίονα και αρκετά λίθινα βαρίδια στην αντίστοιχη στο πίσω μέρος του συστήματος.

Ένα πολύ χρήσιμο σχεδιάγραμμα της δομής των αλιευτικών διχτυών τσινιβαλλα, με τους όρους για κάθε μέρος της συσκευής στην γλώσσα της Κέραλα, την Μαλαγιάλαμ.  Δεν είναι εύκολο να μεταφραστούν! Από το https://iccicochin.com/kochi-heritage-tour/the-chinese-fishing-net-story/

Η λειτουργία των τσίναβαλλα όπως και άλλων ειδών δικτυών ανύψωσης ξεκινά με οριζόντια βύθιση τους στη στήλη του νερού ή ακριβώς πάνω στον πυθμένα. Παραμένουν εκεί για ένα χρονικό διάστημα με την προσδοκία ότι ψάρια ή γαρίδες θα βρεθούν πάνω από το δίχτυ (συχνά μαλάγρα βοηθά σ΄αυτό) και θα πιαστούν όταν το δίχτυ ανυψωθεί με τη βοήθεια του προβόλου. Αυτή η διαδικασία συνήθως αρχίζει μετά τη δύση του ηλίου και συνεχίζεται όλη τη νύχτα μέχρι τις πρώτες πρωινές ώρες. Μερικές φορές οι ψαράδες χρησιμοποιούν λάμπες αν και η χρήση τους απαγορεύεται από τους κρατικούς κανονισμούς σε ορισμένες περιπτώσεις.  Τα αλιεύματα ποικίλλουν, αλλά δύο από τα πιο περιζήτητα είδη της περιοχής αλιεύονται με τα κινέζικα δίχτυα: το Chemmeen-τσιμίν (ένας κοινός όρος για τις γαρίδες, από τις οποίες η Κέραλα έχει πολλά είδη) και το Karimeen- καριμίν (η κοινή ονομασία στην Κέραλα για το Etroplus suratensis, ένα είδος ψαριού που ζει σε υφάλμυρα νερά αλλά που αντέχει και στο θαλάσσιο περιβάλλον). Ο K.T. Thomson, καθηγητής στο τοπικό πανεπιστήμιο, δημοσίευσε μία εκτενή έκθεση για την βιωσιμότητα της αλιείας και άλλων οικονομικών δραστηριοτήτων στους υδροβιότοπους της Κοτσίν.Η μελέτη αυτή παρέχει μια εποπτική ματιά στο θέμα της αλιείας με κινέζικα δίχτυα και άλλα εργαλεία Ο Thomson εξηγεί ότι για το έτος 2001-2002, η ποσότητα αλιευμάτων από τα κινεζικά δίχτυα αντιπροσώπευαν το 8% της συνολικής απόδοσης από όλους τους τύπους αλιευτικών εργαλείων, ωστόσο έφταναν το 15% της συνολικής αξίας των πωλήσεων.

Αυτά τα δύο γραφήματα είναι από την διεξοδική έκθεση του Dr. K.T. Thomson σχετικά με την αλιεία και άλλες παραδοσιακές οικονομικές δραστηριότητες στους υδρότοπους της Κέραλα (εικόνες fig 6.4 και 7.2 της δημοσἰευσης). Δείχνουν ότι η χρηματική αξία των αλιευμάτων από τα Κινεζικά δίχτυα ανέρχεται σχεδόν στο διπλάσιο της αποδοτικότητας τους σε ποσότητα.   Καταδεικνύουν επίσης την ποικιλομορφία των εργαλείων αλιείας σε αυτή τον κατ᾽ εξοχήν ψαρότοπο.  Δείτε τη βιβλιογραφία όπου περιλαμβάνουμε και ένα σύνδεσμο για πρόσβαση στη δημοσίευση.

Ο K.T. Thomson σημειώνει επίσης ότι το μέγεθος των Κινέζικων διχτυών ποικίλλει και εξαρτάται από την τοποθεσία και τις τοπικές συνθήκες: το βάθος νερού, την ένταση των ρευμάτων, και τη διαθεσιμότητα εργατικού δυναμικού. Οι μεγαλύτερες εγκαταστάσεις χρησιμοποιούνται στις θαλάσσιες ακτές και τις εκβολές ποταμών, όπου η θάλασσα συναντά τα εσωτερικά ύδατα και τα ρεύματα είναι ισχυρότερα. Αυτά τα πιο ογκώδη εργαλεία απαιτούν έξι ή επτά, άτομα για να λειτουργήσουν αποτελεσματικά. Τα βλέπει κανείς γύρω από το Fort Cochin, το ιστορικό κέντρο της πόλης. Αλλά η Κοτσίν βρίσκεται ανάμεσα στη θάλασσα και τα εσωτερικά ύδατα της Κεράλα (τα backwaters, όπως είδαμε παραπάνω) και κινέζικα δίχτυα χρησιμοποιούνται επίσης κατά μήκος αυτών των εσωτερικών ακτών της περιοχής. Εκεί, σε αυτά τα πιο ήρεμα νερά, οι ψαράδες στήνουν μικρότερα εργαλεία, τα οποία μπορούν να χειριστούν δύο ή τρία άτομα.

Μέρος του κανονισμού που θέσπισε η κυβέρνηση της Κέραλα για τη λειτουργία των Κινεζικών διχτυών στην περιοχή του υδροβιότοπου της Κοτσίν από την δεκαετία του 1970.  Από τους κανόνες αυτούς διαφαίνονται έμμεσα οι αυξανόμενες πιέσεις που συνεπάγεται το δίλημμα μεταξύ της βιομηχανικής και εμπορικής ανάπτυξης από τη μία και της επιβίωσης μικρής κλίμακας αλιείας στην περιοχή από την άλλη.  Αυτός ο κατάλογος περιλαμβάνεται στην μελέτη του K.T. Thomson που ήδη αναφέραμε.

Η τοποθέτηση και λειτουργία των σταθερών διχτυών έχει πολλές οικονομικές και κοινωνικές διαστάσεις.  Οι παραδοσιακές πρακτικές αλιείας στην περιοχή περιλαμβάνουν αυτορύθμιση της αλιευτικής δραστηριότητας εκ μέρους των ψαράδων και εθιμικούς κανόνες δράσης. Αυτή η μικρής κλίμακας παραγωγή εξασφάλιζε μέχρι πρόσφατα ένα βαθμό αειφορίας. Το κράτος από την άλλη, από τις μέρες της αποικιοκρατικής Βρετανικής κυριαρχίας μέχρι και σήμερα, έχει επιβάλλει κανονισμούς που όμως έχουν εν μέρη αποδειχτεί υπερβολικά αυστηροί και δύσκολα εφαρμόσιμοι, σύμφωνα με την έκθεση του K.T. Thomson. 

Μια γλαφυρή εικόνα του καριμίν, ενός από τα πιο προσοδοφόρα αλιεύματα των Κινεζικών διχτυών (αλλά και άλλων αλιευτικών εργαλείων).  Η σύγχρονη ανάπτυξη, βιομηχανοποίηση, και η μόλυνση των υδάτων της Κέραλα και των backwaters περιορίζουν τους ψαράδες και απειλούν τα είδη από τα οποία εξαρτάται το επάγγελμά τους.  Εικόνα από το https://indiabiodiversity.org/species/show/232276

Ο εκσυγχρονισμός και οι προτεραιότητες της Λιμενικής Αρχής της Κοτσίν, όπως το διεθνές εμπόριο και η εκβιομηχάνιση, έχουν οδηγήσει στην υποβάθμιση του περιβάλλοντος και στην πίεση των αλιέων που χρησιμοποιούν τις σταθερές εγκαταστάσεις διχτυών.  Βιομηχανικές μονάδες που βρίσκονται κατά μήκος των ακτών μολύνουν με απόβλητα τα γύρω ύδατα, και η εκβάθυνση των παράκτιων υδάτων για την εξυπηρέτηση μεγάλων πλοίων αποτελούν εξελίξεις που υποβαθμίζουν περεταίρω τα ενδιαιτήματα των αλιευμάτων. Η διευθέτηση του πού και πώς λειτουργούν τα δίχτυα είναι περίπλοκο ζήτημα με εξελισσόμενες προεκτάσεις. Δεν μπορούμε να το καλύψουμε διεξοδικά εδώ, αλλά παρακαλούμε δείτε τη βιβλιογραφία που συνοδεύει την ανάρτηση για αναφορές μας σε μελέτες εμπειρογνωμόνων της αλιείας της Κέραλα!

Μία σειρά αλιευτικών δικτυών εν λειτουργία στο άνοιγμα του λιμανιού του Κοτσίν.  Σε αυτή τη περίπτωση συμπεριλαμβάνουν ξύλινα και μεταλλικά στελέχη. Φωτογραφία Ρωξάνη Μαργαρίτη, Ιούλιος 2024.

Ένα δίκτυ στις όχθες των backwaters της Κοτσίν.  Πρωτοσυνάντησα αυτό το είδος δικτυών στην ακτή της Κοτσίν κοντά τη θάλασσα εκεί που βρίσκονται και τα περισσότερα αξιοθέατα της παλιάς πόλης καθώς και τα ξενοδοχεία και εστιατόρια όπου συχνάζουν οι επισκέπτες.  Αργότερα όμως τα απάντησα και στην ενδοχώρα, στις όχθες των ποταμών και τον λιμνών των backwaters.  Τα στελέχη αυτής της κατασκευής είναι από μέταλλο σε αντίθεση με τα παλαιότερα εργαλεία που κατασκευάζονταν από ξύλο.  Φωτογραφία, ΡΕΜ, Ιούλιος 2024..

 

Η Κοτσίν, η Κίνα και τα «Κινέζικα» Δίχτυα

Το κοινό αφήγημα για τα λεγόμενα Κινεζικά δίχτυα είναι ότι…προέρχονται από την Κίνα! Η σημερινή παράδοση λέει ότι ο ναύαρχος Τζενγκ Χε της δυναστείας των Μινγκ  έφερε αυτά τα δίχτυα στην πόλη ως διπλωματικό δώρο από τον Κινέζο αυτοκράτορα ή ότι οι επαφές μεταξύ Μαλαμπάρ και Κίνας προκάλεσαν την μεταφορά αυτής της τεχνολογίας από τη Κίνα στην Ινδία—δείτε για παράδειγμα μια εκτενή εκδοχή αυτής της παράδοσης στον ιστότοπο του Indian Chamber of Commerce and Industry.  Μια σχετική εξήγηση που έχω ακούσει είναι ότι Κινέζοι ναύτες έφεραν τα δίχτυα αυτά μαζί τους στα μεγάλα ποντοπόρα πλοία τους, όμοια με πλωτές πολιτείες με τα οποία έφτασαν στο Μαλαμπάρ. (ο γενικός όρος γι αυτά εντυπωσιακά πλεούμενα είναι junk, και αυτά που χρησιμοποιήθηκαν για υπερπόντια ταξίδια ήταν τα μεγαλύτερα σκαριά του κόσμου της εποχής του!).

Στην λίμνη Songkla της Ταϊλάνδης εγκαταστάσεις διχτυών που μοιάζουν με εκείνες της Κέραλα φωτογραφήκαν από έναν ταξιδιώτη που ανήρτησε στο μπλογκ του μια σειρά από εντυπωσιακές εικόνες τους με φόντο την ανατολή του ηλίου.  Δεν είναι μόνο αισθητικά ελκυστικές αλλά καταγράφουν επίσης τις διάφορες θέσεις του μηχανισμού στην διαδικασία βύθισης και ανύψωσης των διχτυών.  Όπως και στην Κέραλα, και εδώ ο τουρισμός επωφελείται από την επιβίωση αυτής της αλιευτικής τεχνολογίας μικρής κλίμακας.  Εικόνα από το ιστολόγιο https://www.rainier-siam.com

Στο έργο αναφοράς «Μέθοδοι Αλιείας στον Κόσμο», ο Andres Von Brandt σημειώνει ότι τα δίχτυα βύθισης/ανύψωσης της Κεράλα είναι γνωστά ως «κινέζικα δίχτυα» και εξηγεί ότι παρόμοιος εξοπλισμός είναι κοινός σε όλη την Ανατολική Ασία.  Υπονοεί όμως επίσης ότι εισήχθησαν στην Κέραλα από τους Πορτογάλους. Εννοεί άραγε ότι οι Πορτογάλοι τα πήραν από τις αποικίες τους στο Μακάο ή τη Νοτιοανατολική Ασία και τα έφεραν στο Μαλαμπάρ; Αν ναι, γιατί δεν υπάρχουν παρόμοια δίχτυα ανύψωσης βορειότερα στην Ινδία, στις ακτές της Καρνατάκα και του Γκουτζαράτ, πιο κοντά δηλαδή στο πολιτικοκοινωνικό κέντρο βάρους του Estado da India - του πορτογαλικού αποικιακού κράτους στην Ασία - και στη πρωτεύουσά του, τη Γκόα; Είναι σημαντικό να σημειωθεί ότι και άλλες, μακρινές μεταξύ τους, περιοχές του κόσμου έχουν παρόμοιες εγκαταστάσεις, από την Ταϊλάνδη και το Βιετνάμ μέχρι και την Ιταλία! Άραγε χρησιμοποιήθηκαν αυτά τα δίχτυα στην Πορτογαλία στο παρελθόν; Απ όσο ξέρω, δεν χρησιμοποιούνται σήμερα. Και πουθενά αλλού δεν φαίνεται να ονομάζονται κινέζικα δίχτυα. Γιατί λοιπόν αυτή η κοινή ονομασία στην Κεράλα;

Κινέζικα δίχτυα στην Ιταλία;  Μια σειρά αιωρούμενων σταθερών δικτυών στις εκβολές του Άρνο κοντά στην Πίζα, σε πίνακα του Francesco Gioli ζωγραφισμένο την δεκαετία του 1880. Εικόνα από το Wikimedia Commons.

Η σύνδεση της Κέραλα με την Κίνα ξεκινά τον 14ο αιώνα και την αντίπαλη πόλη του Κοτσίν, την Καλικούτ (σημερινή Κόγικοντ). Όταν ο Ιμπν Μπατούτα (ο οποίος είναι πλέον ένα φιλικό πρόσωπο στους αναγνώστες του ιστολογιού μας!) διέσχισε τη δυτική ακτή της Ινδίας φτάνοντας στο Μαλαμπάρ τη δεκαετία του 1330, η Καλικούτ ανθούσε. Στην σπουδαία αυτή πόλη, ή μάλλον σε ένα από τα λιμάνια της, συνάντησε κινεζικά πλοία (junk), τα οποία περιγράφει με μεγάλη λεπτομέρεια. Παρότι μας μεταφέρει τις συνθήκες πάνω στα καράβια αυτά και γράφει για του ναυτικούς που ζούσαν εκεί με τις οικογένειες τους και καλλιεργούσαν λαχανικά εν πλω, δεν αναφέρει τίποτα για ψάρεμα και δίχτυα. Ούτε φαίνεται να γνωρίζει την ύπαρξη της Κοτσίν και δεν είναι σαφές σε ποιο βαθμό είχε αναπτυχθεί η πόλη στην εποχή του.

Σύγχρονη απεικόνιση ψαράδων που ξεκινούν από την ιχθυόσκαλα του Μπέιπορ, νότια του Καλικούτ. Διάφορα επίνεια νότια και βόρεια του Καλικούτ εξυπηρετούσαν τη μεσαιωνική πόλη, η οποία δεν φαίνεται να είχε η ίδια ασφαλές αγκυροβόλιο. Ο Ιμπν Μπατούτα δεν αναφέρει ψάρεμα ή αλιευτικά δίχτυα στην κατά τα άλλα λεπτομερή περιγραφή του της διαμονής του στο Καλικούτ.  Πίνακας στο ξενοδοχείο Raviz του Καλικούτ, φωτογραφία REM, Ιούλιος 2024.

Λιγότερο από έναν αιώνα μετά την επίσκεψη του Ιμπν Μπατούτα, η Κοτσίν είχε σίγουρα εξελιχθεί σε σημαντική πόλη λιμάνι. Εμφανίζεται σε κείμενα που περιγράφουν τα ταξίδια προς τα δυτικά των απεσταλμένων της δυναστείας Μινγκ, Γιν Τσινγκ (αρχές του 1400) και, κυρίως, του ευνούχου ναυάρχου Τζενγκ Χε (1405–1433). Τα κινεζικά κείμενα που προέκυψαν από αυτές τις αποστολές υποδηλώνουν ότι μεταξύ του 14ου και του 15ου αιώνα η Καλικούτ και η Κοτσίν είχαν εξελιχθεί σε αντίπαλα βασίλεια.  Μάλιστα ο ηγεμόνας της Καλικούτ τελικά κατέλαβε προσωρινά την Κοτσίν στα τέλη του 15ου αιώνα.  Θέλοντας να επεκτείνουν την επιρροή του κράτους τους στον Ινδικό Ωκεανό, οι Κινέζοι απεσταλμένοι του κράτους των Μινγκ έφεραν διπλωματικά δώρα και ίσως έπαιξαν με την αντιπαλότητα μεταξύ των δύο πόλεων. Μεταξύ των δώρων που λέγεται ότι έδωσε ο ναύαρχος Τζενγκ Χε στον ηγεμόνα της Κοτσίν ήταν ένα μνημείο γνωστό ως η Πινακίδα του Κοτσίν. Η επιγραφή του, που βέβαια μας μεταφέρει μια κινεζοκεντρική εκδοχή των διαπραγματεύσεων, υποστηρίζει ότι ο λαός του Κοτσίν γιόρτασε το χρέος της πόλης και του βασιλείου προς τον αυτοκράτορα Μινγκ και τους Κινέζους σοφούς με τα εξής λόγια:

«Πόσο τυχεροί είμαστε που οι διδασκαλίες των σοφών της Κίνας μας έχουν τόσο ωφελήσει. Εδώ και πολλά χρόνια, έχουμε άφθονες σοδειές στη χώρα μας και ο λαός μας απολαμβάνει σταθερή στέγη, αρκετό ρουχισμό, και χορταστική τροφή από την αφθονία της θάλασσας. Οι ηλικιωμένοι μας ευεργετούν τους νέους και οι νεότεροι μας σέβονται τους μεγαλύτερούς τους. Όλοι ζουν ευτυχισμένες κι αρμονικές ζωές, χωρίς τη μάστιγα της καταπίεσης και της διαμάχης για την κυριαρχίας. Τα βουνά δεν έχουν άγρια ​​θηρία, τα ρυάκια είναι απαλλαγμένα από βλαβερά ψάρια, οι θάλασσες παράγουν σπάνια και πολύτιμα αγαθά, τα δάση παράγουν καλό ξύλο και όλα ακμάζουν σε αφθονία υπερδιπλάσια από το συνηθισμένο» (δική μου μετάφραση του αγγλικού κειμένου που παρατίθεται από την Louise Levathes, When China Ruled the Seas: The Treasure Fleet of the Dragon Throne, 1405–1433, σελ. 216–218)

Σημειώστε εδώ την αναφορά στις «διδασκαλίες των σοφών της Κίνας» και την υπονοούμενη σύνδεσή τους με τις «άφθονες σοδειές» και την αφθονία της θάλασσας που τροφοδοτεί τους κατοίκους του Κοτσίν. Ενδιαφέρουσα είναι επίσης η έμμεση αναφορά στο ψάρεμα σε ρυάκια και η ρητή αναφορά στα «σπάνια και πολύτιμα πράγματα» που παράγει η θάλασσα. Θα μπορούσαμε άραγε να στηριχτούμε σε αυτές τις διατυπώσεις για να συμπεράνουμε ότι οι συγγραφείς τους είχαν κατά νου μια μετάδοση τεχνολογίας σταθερών δικτυών από την πατρίδα τους την Κίνα στην Κέραλα; Εν κατακλείδι, τα κείμενα των Μινγκ δεν φαίνεται να παρέχουν σαφείς αποδείξεις ότι αυτή η τεχνολογία αλιείας ήταν πράγματι μεταξύ των αγαθών που έφεραν στις δυτικές ινδικές ακτές οι στόλοι των Μινγκ ή άλλοι Κινέζοι επισκέπτες.

Ένας περήφανος ψαράς ποζάρει πίσω από κατασκευή κινέζικων δίχτυων στο Κοτσίν. Παρατηρήστε τον λευκό σταυρό στο περιδέραιό του. Οι Χριστιανοί αποτελούν σημαντικό ποσοστό της αλιευτικής κοινότητας της Κέραλα. Ο προσηλυτισμός από τους Πορτογάλους, ειδικά μεταξύ ομάδων στα περιθώρια του συστήματος καστών της Ινδίας, δεν ήταν ο μόνος τρόπος εξάπλωσης του Χριστιανισμού στην περιοχή, και παλαιότερες χριστιανικές κοινότητες συνυπήρχαν και κατά καιρούς αναμείχθηκαν με εκείνες που σχηματίστηκαν μετά την άφιξη των δυτικοευρωπαίων. Μέρος της πολυπολιτισμικής και πολυθρησκευτικής κοινωνίας της Κέραλα, οι Χριστιανοί αποτελούν μια σημαντική και ποικιλόμορφη μειονότητα. Εικόνα της Ludwig, Jeannette M., «Ψαράς στην αποβάθρα της Κεράλα», Ψηφιακές Συλλογές - Βιβλιοθήκες του Πανεπιστημίου του Buffalo, πρόσβαση στις 30 Δεκεμβρίου 2025, https://digital.lib.buffalo.edu/items/show/83628.

Η δραματική διαμάχη για εμπορική και πολιτική πρωτοκαθεδρία μεταξύ Καλικούτ και Κοτσίν συνεχίστηκε και τον 16ο αιώνα, όταν η άφιξη στον Ινδικό Ωκεανό Πορτογάλων, Οθωμανών και αργότερα των διαφόρων Ευρωπαϊκών “Εταιρειών Ανατολικών Ινδιών” (East India Companies) έφερε στην περιοχή της Κεραλα νέους παίχτες. Οι παράγοντες αυτοί προσπάθησαν να διεισδύσουν στις υπάρχουσες αγορές και τα διαπεριφερειακά δίκτυα. Οι Πορτογάλοι ανταγωνίστηκαν τους ηγεμόνες του Καλικούτ εν μέρει συνάπτοντας συμμαχίες με τους αντιπάλους τους, τους ηγεμόνες του Κοτσίν. Τον 17ο αιώνα, η Ολλανδική Εταιρεία Ανατολικών Ινδιών (VOC) ακολούθησε τα βήματα της Πορτογαλικής Estado da India και κατάφερε να εκδιώξει τους Πορτογάλλους από κάποιες κτήσεις τους στον Ινδικό Ωκεανό –μεταξύ των οποίων και και από την Κοτσίν και το υπόλοιπο Μαλαμπάρ τη δεκαετία του 1660.

Τίποτα από αυτά δεν ήταν μια μονόπλευρη, ευρωπαϊκή υπόθεση: τόσο οι Πορτογάλοι όσο και οι Ολλανδοί βασίζονταν σε τοπικούς ηγεμόνες του Κοτσίν για να αποκτήσουν πρόσβαση στα τοπικά δίκτυα. Οι ανταλλαγές ήταν ουσιαστικές και αφορούσαν ιδέες αλλά και βιοτεχνικές πρακτικές. Ένα ανάκτορο για τον ηγεμόνα του Κοτσίν, τον Βίρα Κέραλα Βάρμα, χτίστηκε αρχικά τη δεκαετία του 1550 από τους Πορτογάλους «για να τον κατευνάσουν και να αντισταθμίσουν τη λεηλασία που έκαναν σε ένα ναό στην περιοχή». Το παλάτι, που βρίσκεται στην περιοχή Ματέντσερι, στη συνέχεια επεκτάθηκε την περίοδο της ολλανδικής κατάληψης, και το εντυπωσιακό οικοδόμημα είναι γνωστό σήμερα σαν το Ολλανδικό Ανάκτορο ή το Ανάκτορο του Ματτεντσέρι.  Το ενδιαφέρον είναι ότι συνδυάζει τοπική και ευρωπαϊκή αρχιτεκτονική αλλά και εντυπωσιακή εσωτερική εικονογράφηση που προδίδει την αποφασιστική συμβολή ντόπιων τεχνιτών και καλλιτεχνών.

Οι Ολλανδοί δημιούργησαν λεπτομερείς χάρτες των ακτών του Μαλαμπάρ, και ειδικά της περιοχής γύρω από την Κοτσίν. Δημοσίευσαν επίσης το εντυπωσιακό Hortus Malabaricus, σημαντικό έργο βοτανολογίας που δημιουργήθηκε σε συνεργασία με τοπικούς εμπειρογνώμονες και περιγράφει λεπτομερώς την αξιοσημείωτη χλωρίδα της περιοχής. Φωτογραφία τμήματος Ολλανδικού χάρτη της περιοχής του Κοτσίν που εκτίθεται στο Ανάκτορο του Ματτεντσέρι, Ρωξάνη Μαργαρίτη Ιούλιος 2024

Από όσο γνωρίζω, τα λεγόμενα Κινέζικα δίχτυα δεν εμφανίζονται στις ιστορικές πηγές της περιόδου και δεν φαίνεται να υπάρχει συγκεκριμένη σχέση μεταξύ της εισαγωγής του αλιευτικού αυτού εργαλείου και της έλευσης στη περιοχή των Πορτογάλων ή των Ολλανδών. Όμως στις εκπληκτικές τοιχογραφίες του παλατιού στο Ματτεντσέρι, υπάρχει ένα αμυδρό αλλά δελεαστικό στοιχείο. Οι τοιχογραφίες απεικονίζουν την ιστορία του Ραμάγιανα, του κλασσικού ινδικού έπους που επικεντρώνεται στην ιστορία του θεού Ραμα και της συζύγου του Σίτα.  Περιλαμβάνουν επίσης και σκηνές από τη ζωή του θεού Κρίσνα. Συνήθως εκτιμώνται για τη εικονογραφική τους γλαφυρότητα και τον ιδιαίτερο τρόπο που αποδίδονται τα κλασσικά αυτά θρησκευτικά έπη. Αλλά θαυμάζοντας τις πολύχρωμες λεπτομέρειες αυτών των όμορφων τοιχογραφιών, αυτό που μου έκανε ιδιαίτερη εντύπωση ήταν οι εικόνες θαλάσσιων πλασμάτων που πλαισιώνουν κάποιες από τις γνωστές αφηγηματικές σκηνές.  Οι ζωοφόροι αυτές είναι γεμάτες με ψάρια, καρκινοειδή, και άλλα υδρόβια ζώα όπως ένα σαλάχι, ένας κροκόδειλος (ίσως το ενδημικό είδος των Backwaters, Crocodylus palustris!) καθώς και ένα φανταστικό γοργονοειδές πλάσμα.  Το στενόμακρο πλαίσιό τους θυμίζει πυθμένα θάλασσας, κοίτη ποταμού ή λιμνοθάλασσας.  Τόσο που με κάνει να πιστεύω πως οι καλλιτέχνες ίσως έτσι μεταφέρουν την τοπική αντίληψη ​​και γνώση του ίδιου βυθού όπου βυθίζονταν τα Κινέζικα δίχτυα!

Το Ανάκτορο του Ματτεντσερι (ή Ολλανδικό Παλάτι) συνδυάζει στοιχεία τοπικής και Ολλανδικής αρχιτεκτονικής. Η φωτογράφιση των περισσότερων τοιχογραφιών του, συμπεριλαμβανομένων και εκείνων που περιέχουν τις απεικονίσεις υδρόβιων ζώων, απαγορεύεται.  Φωτογραφία Ρωξάνη Μαργαρίτη, Ιούλιος 2024.

Τελικά η προέλευση των λεγόμενων Κινεζικών διχτυών ανύψωσης της Κοτσίν αποτελεί δύσκολο αίνιγμα. Αλλά καθώς η Κέραλα έχει ανέκαθεν υπάρξει ανοικτή στον έξω κόσμο, και έχει από τα αρχαία χρόνια βιώσει πυκνές επαφές με ανατολή και δύση, δεν είναι παράξενο που και οι ξένοι αλλά και οι ντόπιοι δεν διστάζουν να συνδέσουν αυτά τα εμβληματικά και εντυπωσιακά εργαλεία της τοπικής αλιευτικής κοινότητας με τις βαθιές διασυνδέσεις και τον κοσμοπολιτισμό της ιστορίας αυτού του τόπου.

Απολαμβάνοντας ένα τυπικό τραπέζι ψαροφαγίας σε μπανανόφυλλα με νόστιμα καρικεύματα και καλούς φίλους! Σε πρώτο πλάνο, το ψάρι καριμίν. Φωτογραφία Ρωξάνη Μαργαρίτη, Ιούλιος 2024.

Θέλετε να μάθετε περισσότερα; Έχουμε προτάσεις!