Οι μυθικοί ιχθυοφάγοι και το (αν)έφικτο της επιβίωσης μόνο με ψάρια

Της Δήμητρας Μυλωνά

Στα Αρχεία της Θάλασσας, οι ιχθυοφάγοι κατέχουν περίοπτη θέση. Τους αναφέραμε με διάφορες ευκαιρίες (δείτε εδώ κι εδώ). Σε αυτή την ανάρτηση, θα εμβαθύνουμε στους κόσμους τους. Υπήρξε ποτέ λαός που να τρέφονταν αποκλειστικά από τη θάλασσα; Πότε και πού; Πώς κατάφερναν να αντιμετωπίσουν τις προκλήσεις του απρόβλεπτου, αόρατου και συχνά τρομακτικού κόσμου της θάλασσας και των πλασμάτων της; Ποιοι τους είδαν και μας μίλησαν για αυτούς; Οι πηγές μας —μυθικές, αρχαιολογικές, ιστορικές, εθνογραφικές και ανθρωπολογικές— όλες λένε ένα πράγμα: οι ιχθυοφάγοι περιγράφονταν ως το αντίθετο του «εμείς»· παρουσιάζονταν ως παράξενοι, διαφορετικοί, ενοχλητικοί και ταυτόχρονα συναρπαστικοί. Πάνω απ’ όλα υπήρξαν χρήσιμοι: βοήθησαν «εμάς» — τους μορφωμένους , στεριανούς, ελίτ αστούς (κυρίως άντρες) του παρελθόντος— να προσδιορίσουν τους εαυτούς τους με σαφείς, εύκολα κατανοητούς όρους.

Αυτός ο πίνακας του Giuseppe Arcimboldo, του 1566, φυλάσσεται σήμερα στο Kunsthistorisches Museum της Βιέννης. Αν η φράση του Γάλλου γαστρονόμου Anthelme Brillat-Savarin το 1826, «Πες μου τι τρως να σου πω ποιoς είσαι», περιέχει κάποια αλήθεια, σ’ αυτό  το πορτρέτο θα μπορούσαμε να δούμε έναν ιχθυοφάγο, σαν κι αυτούς που παρουσιάζουμε σε αυτή την ανάρτηση (Kunsthistorisches Museum Wien ID: ad61ab1432).

Σε αυτή την ανάρτηση εξετάζουμε αναλυτικά τα στοιχεία για την ύπαρξη των ιχθυοφάγων, καθώς και τις προκαταλήψεις στο τρόπο που τους αντιλαμβάνονταν διαχρονικά οι ξένοι παρατηρητές. Τελικά, αυτή η άσκηση αποκαλύπτει το προφανές: οι ιχθυοφάγοι όλων των εποχών και κάθε γωνιάς του κόσμου δεν ήταν άνθρωποι χωρίς πολιτισμό ή με ελάχιστο πολιτισμό, αλλά κοινωνίες πλήρως ενταγμένες στον κόσμο τους (φυσικά, οικονομικά και πολιτισμικά) που τρέφονταν από τη θάλασσα!

Κοιτώντας στον καθρέφτη και βλέποντας τους ιχθυοφάγους των θερμών θαλασσών

Το 2ο αι. μ.Χ., ο Αρριανός, ένας Ρωμαίος ελληνικής καταγωγής από τη Νικομήδεια της Μικράς Ασίας, περνούσε τον χρόνο του όπως συνήθιζαν οι Ρωμαίοι αριστοκράτες. Υπήρξε μέλος της Συγκλήτου, ύπατος και συμμετείχε σε πολέμους. Παράλληλα, ήταν διανοούμενος και συνέθεσε εκτενή έργα για πολλά θέματα, εμπνεόμενος από διάσημα αρχαιότερα λογοτεχνικά αριστουργήματα. Ο Μέγας Αλέξανδρος και η εκστρατεία του στην Ανατολή εναντίον των Περσών αποτελούσαν για αυτόν ανεξάντλητη πηγή έμπνευσης. Έγραψε την ιστορία της εκστρατείας του Αλεξάνδρου (Αλεξάνδρου Ανάβασις), μια αφήγηση των γεγονότων μετά τον θάνατό του (Τα μετά Αλέξανδρον) και άφηγήθηκε τις εμπειρίες του Νέαρχου από την Κρήτη, ναυάρχου του μακεδονικού στόλου, στο ταξίδι της επιστροφής από τις εκβολές του Ινδού  ποταμού στον Περσικό Κόλπο (Ινδική). Η Ινδική έχει ιδιαίτερη αξία για μας, επειδή μεταφέρει τις λεπτομερείς, συναρπαστικές παρατηρήσεις του Νέαρχου γύρω από την ιστορία, τη γεωγραφία και τον πολιτισμό των τόπων που συνάντησε.

Ο χάρτης δείχνει την αυτοκρατορία του Αλέξανδρου. Το ταξίδι του Νέαρχου που περιγράφει ο Αρριανός στην Ινδική σημειώνεται με διακεκομμένη γραμμή από τις εκβολές του Ινδού ποταμού έως τον Περσικό Κόλπο  (Χάρτης και λεζάντα από το George Willis Botsford  1913, A History of the Ancient World , The MacMillan Company, Wikipedia, @ Public Dommain).

Ανάμεσα σε αυτές τις παρατηρήσεις περιλαμβάνεται μια σημαντική και εξαιρετικά εύγλωττη περιγραφή των ιχθυοφάγων του Περσικού Κόλπου!

Ο Νέαρχος συνάντησε τους ιχθυοφάγους πολλές φορές. Ήταν άνθρωποι που ζούσαν σε μικρούς οικισμούς και λιμάνια κατά μήκος των ακτών του Ινδικού Ωκεανού και του Περσικού Κόλπου. Ζούσαν από την αλιεία, αλλά μεταποιούσαν τα ψάρια που έπιαναν και τα αντάλλασσαν με χοίρους, χουρμάδες και άλλα προϊόντα της γης. Είναι σαφές ότι οι περισσότεροι ανήκαν σε διαφοροποιημένες κοινωνίες. Σε μια από τις παρεκβάσεις του, ωστόσο, (XXIX, το κείμενο παρακάτω), ο Αρριανός μας δίνει την εικόνα των «καθαρών» ιχθυοφάγων, εκείνων που ζούσαν πραγματικά από τη θάλασσα με τον πιο ακραίο τρόπο. Αυτό το έκαναν επειδή, κατά τον Αρριανό,  η γη τους ήταν ακραία… άγονη και απαιτητική.

Αυτή η δορυφορική εικόνα δείχνει τον Περσικό Κόλπο και τις γύρω περιοχές σε κίτρινα και καστανά χρώματα που τα συνδέουμε συνήθως με την απουσία βλάστησης και την ξηρασία.  Όμως αυτή η όψη από μεγάλο υψόμετρο, όπως και οι εντυπώσεις των αρχαίων επισκεπτών αυτού του τόπου (που προέρχονταν από πολύ πιο θαλερά μέρη), κρύβουν μία πραγματικότητα που περιλάμβανε καλλιεργήσιμες  περιοχές και παραγωγικές οάσεις. Στην εικόνα μπορούμε επίσης να δούμε καθαρά αβαθή, εκβολές, βαθιούς κόλπους και όρμους, όλα ιδανικές τοποθεσίες για ψάρια και θαλασσινά (@ NASA and Public Domain).

Το ακόλουθο απόσπασμα είναι πολύ συγκεκριμένο και αφορά εξ ολοκλήρου τους ψαροφάγους του Περσικού Κόλπου. Δώστε προσοχή στις αναφορές του Αρριανού σε πτυχές της ζωής που ήταν οικείες στους Έλληνες και τον κόσμο τους —δίχτυα ψαρέματος, κατασκευή σχοινιών, καλλιέργεια ορισμένων φυτών, ανώτερες και κατώτερες κοινωνικές τάξεις— αλλά δεν ήταν, υποτίθεται, ιδιαίτερα σημαντικές ανάμεσα στους ιχθυοφάγους. Δώστε επίσης προσοχή σε εκείνες τις πτυχές της ζωής που ήταν εντελώς ξένες και παράδοξες —συλλογή ψαριών χωρίς τεχνολογία, αλλά με την εκμετάλλευση της παλίρροιας, παρασκευή αλεύρου από ψάρι αντί για δημητριακά και ζύμωμα ψωμιού με αυτό, εκτροφή κοπαδιών ταΐζοντάς τα με ψάρια αντί για χόρτο, επιβίωση μόνο με ψάρια και οστρακοειδή, κατασκευή σπιτιών από οστά φαλαινών και ψαριών. Τι παράξενος κόσμος αυτός στον οποίο ζούσαν οι ιχθυοφάγοι! Ο Αρριανός προσπάθησε να βγάλει κάποιο νόημα από αυτόν.

«Αυτοί οι Ιχθυοφάγοι τρέφονται από αυτό από το οποίο αντλούν και το όνομά τους: τα ψάρια.

Ωστόσο, λίγοι από αυτούς ψαρεύουν στα βαθιά, γιατί τα σκάφη για αυτό το σκοπό είναι σπάνια και η τέχνη της αλιείας άγνωστη. Γενικά, οφείλουν τα ψάρια τους στην άμπωτη. Για να την εκμεταλλευτούν, κατασκευάζουν δίχτυα που έχουν μήκος ως επί το πλείστον δύο στάδια. Τα υφαίνουν από τον φλοιό του φοίνικα, στρίβοντας τις ίνες σαν λινάρι. Όταν λοιπόν η θάλασσα αποσύρεται από τη στεριά, τα μέρη που μένουν στεγνά βρίσκονται γενικά χωρίς ψάρια, ενώ οι κοιλότητες, οι οποίες φυσικά συγκρατούν νερό, βρίθουν από αυτά. ….. Τα πιο εκλεκτά είδη [ψαριών] τα τρώνε ωμά μόλις τα βγάλουν από το νερό, αλλά τα μεγάλα και πιο σκληρά τα αποξηραίνουν στον ήλιο και, αφού αποξηρανθούν επαρκώς, τα αλέθουν σε ένα είδος αλεύρου, από το οποίο φτιάχνουν ψωμί. Ψήνουν επίσης και πίτες από αυτό το αλεύρι. Τα ζώα, όπως και οι άνθρωποι, τρώνε το αποξηραμένο ψάρι, γιατί δεν υπάρχουν βοσκοτόπια στη χώρα, ούτε χορτάρι καθόλου. Σε πολλά μέρη όμως ψαρεύουν επίσης καβούρια, στείδια και μύδια.…..

Ορισμένες από τις φυλές κατοικούν σε ερημικές εκτάσεις που είναι τόσο απόλυτα στείρες, ώστε δεν φέρουν ούτε δέντρα ούτε καν άγριους καρπούς. Αυτοί οι δυστυχισμένοι δεν έχουν παρά μόνο ψάρια για να ζήσουν. Λίγοι από αυτούς, ωστόσο, σπέρνουν κάποιο μέρος της γης τους και χρησιμοποιούν τη σοδειά για νοστιμιά μαζί με το ψάρι τους, το οποίο αποτελεί τη βασική τους τροφή. Οι ευπορότερες τάξεις χτίζουν σπίτια από κόκαλα φάλαινας, τα οποία συλλέγουν από τα κουφάρια των φαλαινών που ξεβράζονται στην ακτή, και τα χρησιμοποιούν αντί για ξύλο. Οι πόρτες σχηματίζονται από τα πλατύτερα κόκαλα που μπορούν να βρουν. Τα φτωχότερα μέλη, που αποτελούν τη μεγάλη πλειοψηφία του πληθυσμού, κατασκευάζουν τα σπίτια τους από τη ραχοκοκκαλιά των ψαριών».

(Αρριανός, Ινδική, ΧΧΙΧ)

Αλλά αυτό ήταν μόνο ένα από πολλά κείμενα πάνω σε αυτό το θέμα. Διαβάζοντάς τα αποκτούμε μια σαφή εικόνα για το πώς φαίνονταν οι ιχθυοφάγοι στα μάτια των «πολιτισμένων», μορφωμένων ανδρών της Μεσογείου (δείτε εδώ).

Ο πρωιμότερος από αυτούς τους συγγραφείς που μας είναι γνωστός δεν είναι άλλος από τον Ηρόδοτο. Στις αρχές της Κλασικής περιόδου, τον 5ο αι. π.Χ., δεν χρειάστηκε να ταξιδέψει μακριά για να συναντήσει ιχθυοφάγους. Το μόνο που έπρεπε να κάνει ήταν να πλεύσει βόρεια στο Αιγαίο και να φτάσει στις ακτές της Θράκης, κοντά σε μία από τις εκεί ελληνικές αποικίες, τα Άβδηρα. Τα Άβδηρα ήταν αποικία της Τέω (πόλη της Μικράς Ασίας) που ιδρύθηκε στα όρια ενός υδάτινου κόσμου από ποτάμια, παράκτιες λιμνοθάλασσες και πλούσιες θάλασσες, εκεί όπου η απέραντη θρακική επικράτεια —πλούσια και ταυτόχρονα μυστηριώδης— άγγιζε τη θάλασσα. Οι Έλληνες θεωρούσαν ότι οι Θράκες έκαναν πολλά παράξενα πράγματα. Έτρωγαν δελφίνια για παράδειγμα, ένα ξεκάθαρο διατροφικό ταμπού για τους Έλληνες, και έπιναν το αίμα των ζώων τους για να τραφούν, μια αδιανόητη πράξη για τους Έλληνες, ειδικά εκτός του πλαισίου κάποιας μυστηριακής τελετουργίας.

Μια τυπική άποψη της λιμνοθάλασσας Βιστονίδας σήμερα, όπου τα όρια μεταξύ στεριάς και νερού είναι ρευστά, αλλάζοντας σε κάθε εποχή. Τέτοιοι βιότοποι είναι ιδιαίτερα πλούσιοι σε ψάρια και άλλους υδάτινους πόρους (@ tasosbmd)

Εκεί, στη λίμνη Πρασιάδα (πολύ πιθανόν τη σημερινή λιμνοθάλασσα Βιστονίδα, κοντά στις εκβολές του ποταμού Νέστου, ζούσαν κάποιοι άνθρωποι που έχτιζαν τα σπίτια τους πάνω σε πασσάλους μέσα στο νερό και κρατούσαν τα παιδιά τους δεμένα με σχοινί για να βεβαιωθούν ότι δεν θα έπεφταν στη λίμνη. Ζούσαν από την αφθονία των ψαριών. Το μόνο που είχαν να κάνουν ήταν να κατεβάζουν ένα καλάθι στο νερό από μια καταπακτή στο πάτωμα της καλύβας τους. Το καλάθι ανέβαινε γεμάτο ψάρια κάθε φορά. Τα ψάρια ήταν τόσο άφθονα που οι κάτοικοι της λίμνης τα τάιζαν ακόμα και στα άλογά τους!

 Αυτό το σύντομο, ανεστίαστο φιλμάκι δημιουργήθηκε από τις Βουλγαρικές δυνάμεις κατοχής στη περιοχή της Βιστονίδα το 1943.  Εικονογραφεί την αφθονία ψαριών στα νερά της λιμνοθάλασσας. Η αφήγηση είναι στα Βουλγαρικά, ενώ ο υποτιτλισμός έγινε από τον Φορέα Διαχείρισης του Εθνικού Πάρκου Ανατολικής Μακεδονίας και Θράκης (δείτε το φιλμάκι εδώ).

Παρόλο που η αρχαία ελληνική λογοτεχνία βρίθει αναφορών σε παράξενες ιστορίες για ψάρια από τον ελληνικό κόσμο, οι ψαροφάγοι δεν εμφανίστηκαν ξανά σε αυτήν παρά πολύ αργότερα, από τον 2ο αι. π.Χ. και μετά. Και τότε, μπορούσε πια κανείς να συναντήσει τέτοιους ανθρώπους μόνο σε μακρινούς τόπους, μέρη όπου ο «πολιτισμός», όπως τον αντιλαμβάνονταν οι Έλληνες και Λατίνοι συγγραφείς, δεν είχε ακόμη ισχυρά ερείσματα.

Η πρώτη, πιο εύγλωττη και λεπτομερής από τις αρχαίες περιγραφές των ιχθυοφάγων ανήκει σε έναν γεωγράφο και ιστορικό του 2ου αι. π.Χ., τον Αγαθαρχίδη τον Κνίδιο. Γνωρίζουμε πολύ λίγα για τη ζωή του και το έργο του έχει χαθεί, με εξαίρεση ορισμένα αποσπάσματα που αντιγράφηκαν και αναπαράχθηκαν από μεταγενέστερους συγγραφείς. Ειδικά το κείμενό του για τους ιχθυοφάγους της Ερυθράς Θάλασσας και της Αραβίας από το έργο του Περί της Ερυθράς Θαλάσσης αντιγράφηκε από διάφορους σπουδαίους συγγραφείς, όπως ο Διόδωρος ο Σικελιώτης τον 1ο αι. π.Χ., ο Στράβων στις αρχές του 1ου αι. μ.Χ.  κι ακόμη και ο Βυζαντινός Πατριάρχης Φώτιος Α΄ τον 9ο αι. μ.Χ. (και λίγους ακόμη που δεν θ’ αναφέρουμε σ’ αυτή την ανάρτηση). Η πλήρης περιγραφή των ιχθυοφάγων βρίσκεται εδώ (όπως διασώθηκε από τον Διόδωρο τον Σικελιώτη). Παρατηρήστε πώς τα οικεία στοιχεία του πολιτισμένου βίου που διαβάσαμε στην περιγραφή του Αρριανού υποβαθμίζονται ακόμη περισσότερο σε αυτό το πρωιμότερο έργο.

Αυτή την εικόνα ενός ιχθυοφάγου και τη λεζάντα της τα χρησιμοποίησε η Ρωξάνη και σε προηγούμενη ανάρτηση (δείτε εδώ). Προέρχεται από χειρόγραφο του 11ου ή 12ου αιώνα που περιέχει ένα κείμενο με τίτλο Τα Θαύματα της Ανατολής (στα λατινικά με αγγλοσαξονική μετάφραση) και εικονογραφεί εξωτικούς ανθρώπους της Ανατολής, ενδεχομένως του κόσμου του Ινδικού Ωκεανού, μέσα από τα μάτια των Αγγλοσαξόνων δημιουργών του έργου (Βρετανική Βιβλιοθήκη Cod. Cotton Tiberius B V, 80r, Εικόνα από  Marten Kullman, flckr).

Οι ιχθυοφάγοι, όπως τους καταλάβαινε ο Αγαθαρχίδης, ήταν σαφώς άνθρωποι, αλλά στερούνταν πολλά από τα ανθρώπινα χαρακτηριστικά που σηματοδοτούν τον πολιτισμό. Δεν μπορούσαν να μιλήσουν, δεν είχαν καμία αίσθηση κοσμιότητας και των κοινωνικών συμβάσεων συμπεριφοράς, επιδίωκαν μόνο τη σωματική ηδονή – όλα στερεότυπα που προσδιόριζαν τον «άλλο». Δεν διέθεταν τεχνολογία, ζούσαν αποκλειστικά από ψάρια και θαλασσινά, και μπορούσαν να επιβιώσουν μόνο και μόνο επειδή ήταν ευλογημένοι με μια θάλασσα που παρείχε τροφή σε αφθονία! Μια τέτοια εικόνα για έναν μακρινό, εξωτικό και τόσο πρωτόγονο λαό απηχεί, κατά κάποιον τρόπο, τις πρώτες εντυπώσεις των Ευρωπαίων που πάτησαν το πόδι τους σε μικρά νησιά του Ειρηνικού τον 16ο και 17ο αιώνα. Συνάντησαν νησιωτικές κοινωνίες, πολλές από τις οποίες είχαν έναν έντονο θαλάσσιο τρόπο ζωής, που φαινόταν ειδυλλιακός, σαν να αντιπροσώπευε την αθώα παιδική ηλικία του πολιτισμού.

Σκηνή αλιείας ως ειδυλλιακή στιγμή στις Νήσους Μαριάνες στον βορειοδυτικό Ειρηνικό. Επιχρωματισμένη λιθογραφία με τίτλο Marianas Islands από τον H.R. Schinz, Naturgeschichte und Abbildung des Menschen, Ζυρίχη, 1845 (@ public domain)

Η αρχαιολογία προσθέτει υφή και συναρπαστικές λεπτομέρειες στον κόσμο των ιχθυοφάγων των θερμών θαλασσών, μετριάζοντας ή και ακυρώνοντας κάποιες από τις παρατηρήσεις  που συνάρπασαν τους αρχαίους συγγραφείς. Ανασκαφές σε διάφορες θέσεις στον Περσικό Κόλπο, που χρονολογούνται από την Προϊστορία έως την ιστορική εποχή, έχουν εντοπίσει οικισμούς με έντονο θαλάσσιο χαρακτήρα, όπου η αλιεία, η συλλογή θαλάσσιων μαλακίων, η επεξεργασία και το εμπόριό τους αποτελούσαν μέρος των δραστηριοτήτων τους. Η χρήση ψαριών για την παρασκευή λιπάσματος για φοίνικες, καθώς και η χρήση οστράκων για την κατασκευή κοσμημάτων, χαντρών, αγκιστριών και δοχείων για κολ (καλλυντική σκόνη) είναι μερικά στοιχεία της συγκροτημένης θαλάσσιας οικονομικής τους δραστηριότητας.

Αγκίστρι από όστρακο από τη θέση Akab στα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα (από το Méry, S., Charpentier, V., & Beech, M., 2008, βλ. βιβλιογραφία). Πρόκειται για το πρωιμότερο τεκμήριο τέτοιας τεχνολογίας στον Περσικό Κόλπο. 

Η αρχαιολογία μας επιτρέπει να ρίξουμε μία ματιά ακόμη και στη ζωή μεμονωμένων ιχθυοφάγων. Τέτοια στοιχεία βρέθηκαν σε μία εντελώς απίθανη τοποθεσία. Ένα πρόσφατο πρόγραμμα ανάλυσης DNA από 136 ανθρώπινους σκελετούς από την περιοχή του Μέσου Δούναβη, ένα σημαντικό σύνορο τη ρωμαϊκή περίοδο, είχε ως στόχο να διερευνήσει τις μετακινήσεις και τις μεταναστεύσεις πληθυσμών κατά την 1η χιλιετία μ.Χ. Τα περισσότερα από τα άτομα που εξετάστηκαν φαίνεται να κατάγονταν από την Ανατολία κατά την Αυτοκρατορική περίοδο, ενώ αργότερα οι περισσότεροι προέρχονταν από τη Κεντρική/Βόρεια Ευρώπη και τη Στέπα. Το δείγμα περιείχε, όμως, και λίγα άτομα που ξεχώριζαν ως πιο εξωτικά. Ένα απ αυτά ήταν ένας έφηβος που βρέθηκε θαμμένος στο ρωμαϊκό νεκροταφείο Pirivoj του Viminacium στη Άνω Μοισία (σημερινή Σερβία). Είχε ταφεί μαζί του κι ένα πήλινο λυχνάρι με πολύ ασυνήθιστη διακόσμηση (εικονογραφία σχετική με τον Δία) και το DNA του έδειξε καταγωγή από την Ανατολική Αφρική. Το πιο συναρπαστικό γεγονός, ωστόσο, αποκαλύφθηκε από την ισοτοπική ανάλυση ενός από τα δόντια του. Η ανάλυση αυτή  σχεδιάστηκε για να διερευνήσει τη διατροφή του ατόμου στη διάρκεια της ζωής του. Φαίνεται ότι αυτό το αγόρι  που μόλις είχε βγει από την παιδική ηλικία, μεγάλωσε τρώγοντας πολλά θαλασσινά κάπου στις κατάξερες ακτές της Ανατολικής Αφρικής. Στη συνέχεια κατέληξε με κάποιο τρόπο στα ρωμαϊκά σύνορα στη Μοισία! Ήταν άραγε το παιδί κάποιων ιχθυοφάγων της Ανατολικής Αφρικής που, από κάποια παράξενη τροπή της μοίρας, βρήκε τον θάνατο στη βροχερή και παγωμένη κεντρική Ευρώπη;

Ένας έφηβος από την Ανατολική Αφρική που βρέθηκε θαμμένος στο Viminacium (Σερβία) συνοδεύονταν στον άλλο κόσμο από ένα πήλινο λυχνάρι που ξεχώριζε ως ξένο και ασυνήθιστο. Η ισοτοπική ανάλυση ενός δοντιού του έδειξε ότι μεγάλωσε τρώγοντας πολλά θαλασσινά. Στο γράφημα αυτής της εικόνας, το αγόρι σημειώνεται με ένα κόκκινο τετράγωνο.  Η θέση του στο πεδίο του γραφήματος υποδεικνύει τη θαλάσσια διατροφή των πρώτων χρόνων της ζωής του (από το  Olalde et al.2023, βλ. βιβλιογραφία).

Αυτό που είχαν κοινό οι Θράκες ιχθυοφάγοι με εκείνους του Περσικού Κόλπου, της Ερυθράς Θάλασσας και γενικότερα του Ινδικού Ωκεανού, παρά τις διαφορετικές γεωγραφικές και πολιτισμικές τους συνθήκες, είναι ότι όλοι αποτελούσαν περιθωριακές κοινότητες ανθρώπων, ή μετατράπηκαν σε τέτοιες μέσα από περιγραφές όπως αυτές που παρουσιάσαμε εδώ.

Μια ομάδα μικρών λίθινων κατασκευών αποθήκευσης ψαριών απροσδιόριστης χρονολόγησης (πάνω) και ένα σπίτι ψαράδων (κάτω) στο Ra’s Sharbitat (Dhofar) στο Ομάν  (@P. Biagi, April 2026, from Biagi and Starnini 2020, βλ. βιβλιογραφία).

Οι ιχθυοφάγοι των ψυχρών θαλασσών

Το θέμα των παράδοξων ιχθυοφάγων παρέμεινε συναρπαστικό ακόμη και αιώνες αργότερα, κατά τη Βυζαντινή Περίοδο (ειδικά τον 9^ο αι.). Βρίσκουμε μια περιγραφή τους (η οποία αντιγράφει τον Αγαθαρχίδη) σε μια συλλογή αποσπασμάτων και επιτομών 280 τόμων παλαιότερων συγγραφέων, γνωστή ως Βιβλιοθήκη ή Μυριόβιβλος του Φωτίου Α΄, ενός ισχυρού εκκλησιαστικού ηγέτη και διανοουμένου της εποχής του. Ένας από αυτούς τους τόμους, ο κώδικας 250, είναι το έργο του Αγαθαρχίδη για τους ιχθυοφάγους!

Η Μυριόβιβλος σε αντίγραφο του 1601 πάνω σε περγαμηνή

Οι Βυζαντινοί δεν αγαπούσαν τις ταξιδιωτικές περιπέτειες. Δεν έπλεαν στο άγνωστο απλώς για να δουν τι υπήρχε πίσω από τον ορίζοντα. Έτσι, στη βυζαντινή λογοτεχνία δεν έχουμε πολλές ιστορίες για εξωτικούς, παράξενους και αλλόκοτους τόπους και ανθρώπους, εκτός εάν —όπως οι ιστορίες του Αγαθαρχίδη— βρίσκονταν σε παλαιότερη λογοτεχνία ή εξιστορούνταν από επισκέπτες της Κωνσταντινούπολης. Ωστόσο, παραδόξως, οι ιχθυοφάγοι εμφανίστηκαν για άλλη μια φορά στο βυζαντινό ταξιδιωτικό ημερολόγιο του Λάσκαρη Κανανού (Laskaris Kananos) το 1438-1439. Δεν είναι πολύ σαφές ποιος ήταν ο Κανανός, αλλά σίγουρα είχε εμπορικά συμφέροντα που τον έφεραν στις Σκανδιναβικές χώρες και έπλευσε μάλιστα μέχρι την Ισλανδία, γνωστή την εποχή εκείνη με το όνομα Θούλη. Περιέγραψε τους κατοίκους αυτού του νησιού ως ιχθυοφάγους! Αντανακλούσε άραγε αυτό το όνομα την κλασική του παιδεία στην ταξιδιωτική λογοτεχνία και την εξοικείωσή του με τους κλασικούς συγγραφείς, όπως ο Αγαθαρχίδης (μέσω του Φωτίου Α΄);

Σε αυτή τη λεπτομέρεια από τη Carta Marina του Olaus Magnus (τον πρώτο χάρτη των Σκανδιναβικών χωρών που δίνει λεπτομέρειες και τοπωνύμια, 1537) βλέπουμε το νησί της Θούλης (Tile) με ορισμένα τοπόσημα. Είναι ενδιαφέρον ότι τα νερά γύρω από τη Θουλη εμφανίζονται ως η κατοικία φαλαινών (balena και orcha) και άλλων τεράτων, όλα πλάσματα οικεία στους ναυτικούς και τους Ιχθυοφάγους! (@Public Domain).

Οι ιχθυοφάγοι της Θούλης ασφαλώς δεν ψάρευαν σε θερμές θάλασσες, αλλά ο θαλάσσιος τρόπος ζωής τους είναι καλά τεκμηριωμένος, μαζί με εκείνον πολλών άλλων θαλάσσιων πληθυσμών στον βόρειο Ατλαντικό τους τελευταίους αιώνες. Αρχαιολογικές ανασκαφές σε ένα μικρό μεσαιωνικό χωριό (11ος-13ος αι. και 15ος-16ος αι. μ.Χ., δηλαδή την εποχή που ο Κανανός επισκέφθηκε την Ισλανδία) έφεραν στο φως μικρές κατασκευές από τύρφη και σωρούς απορριμμάτων στο Ακουρβίκ (Akurvíκ) στη βορειοδυτική Ισλανδία. Αυτή η περιοχή της Ισλανδίας είναι γεωργικά περιθωριακή και οι άνθρωποι ζούσαν παραδοσιακά από την αλιεία και το κυνήγι θαλάσσιων θηλαστικών και πουλιών. Στους μεσαιωνικούς χρόνους, η αλιεία στόχευε ήδη στην επεξεργασία και την εξαγωγή αυτών των προϊόντων στην υπόλοιπη Ισλανδία και σε άλλες σκανδιναβικές χώρες.

Ομάδα Ινουίτ Κόπερ (Copper Inuit) ψαρεύουν κοντά στο Μπέρναρντ Χάρμπορ στο Νούναβουτ του Καναδά – 1916. Αυτή η μέθοδος αλιείας, με λίθινα φράγματα ψαρέματος (ἰχθυοπαγίδες) και καμάκια, χρησιμοποιήθηκε ευρέως σε όλο τον κόσμο, συμπεριλαμβανομένου του Αρκτικού Κύκλου το καλοκαίρι (@G. H. Wilkins, Canadian Museum of History (βλέπε εδώ).

Ο Στάνλεϊ Άννανακ (Stanley Annanack) καθαρίζει φρέσκους αρκτικούς σολομούς (Arctic char) κοντά στο Κανγκικσουαλουτζουάκ (Kangiqsualujjuaq) στο Κεμπέκ, τον Αύγουστο του 1960 (@Rosemary Gilliat Eaton / Library and Archives Canada/e010975384).

Στο Άκουρβικ, στην Ισλανδία, ο τρόπος ζωής των ιχθυοφάγων, όπως τον γνωρίσαμε στην αρχαία λογοτεχνία, είναι εμφανής παντού. Οι κατασκευές από τύρφη είναι ελαφρά κτίσματα με κόκαλα φάλαινας στρατηγικά τοποθετημένα στις γωνίες για να παρέχουν σταθερότητα. Κόκαλα ψαριών βρίσκονταν παντού, αποτελώντας ακόμη και το πάτωμα αυτών των στοιχειωδών κατασκευών, οι οποίες έχουν ερμηνευτεί ως «αλιευτικές καλύβες», δηλαδή εποχικά χρησιμοποιούμενες κατοικίες για ψαράδες που ασκούσαν μια πρώιμη μορφή εποχικής, εξειδικευμένης αλιείας. Στον παρακάτω πίνακα, μπορούμε να δούμε πόσο κυρίαρχες ήταν οι θαλάσσιες τροφές για τη ζωή αυτών των ψαράδων. Από περίπου 110.000 κόκαλα και όστρακα που συλλέχθηκαν κατά την ανασκαφή, μόλις 2.000 ανήκουν σε χερσαία ζώα. Όλα τα άλλα ανήκουν στο θαλάσσιο βασίλειο. Πρόκειται κυρίως για ψάρια και ανάμεσα σε αυτά τα γαδοειδή, δηλαδή ο μπακαλιάρος και συγγενικά είδη, είναι με διαφορά τα πιο κοινά. Τα θαλάσσια θηλαστικά φαίνεται επίσης να αποτελούν σημαντική πηγή τροφής, όπως και τα θαλάσσια μαλάκια. Το Άκουρβικ δεν ήταν ο μόνος τέτοιος οικισμός στην Ισλανδία την εποχή εκείνη. Η αρχαιολογική έρευνα έχει αποκαλύψει πάνω από 10 τέτοιες θέσεις και οι γραπτές πηγές της εποχής τεκμηριώνουν ακόμη περισσότερες!

Αυτός ο πίνακας περιγράφει τα είδη των ζώων που καταναλώθηκαν από τους κατοίκους του Άκουρβικ. Τα ψάρια υπερτερούν όλων των άλλων. Πίνακας από Amundsen 2005 (βλ. βιβλιογραφία).

Φαίνεται λοιπόν ότι όταν ο Λάσκαρης Κανανός επισκέφθηκε την Ισλανδία, δεν συνάντησε κάποια πρωτόγονη ομάδα τροφοσυλλεκτών της θάλασσας, αλλά μάλλον ομάδες εξειδικευμένων ιχθυοφάγων, ήδη καλά ενταγμένων στον σύγχρονο διασυνδεδεμένο κόσμο του εμπορίου μεγάλων αποστάσεων! Το όνομα ιχθυοφάγοι (με την έννοια που του έδωσαν οι αρχαίοι συγγραφείς) δεν φαίνεται να ταιριάζει πολύ καλά στους ψαράδες της Θούλης.

Ανιχνεύοντας τις ρίζες των ιχθυοφάγων σε έναν κόσμο όπου η θάλασσα κατακτούσε τη στεριά

Για να υπάρξουν οι ιχθυοφάγοι, μια θάλασσα γεμάτη ψάρια και άλλα θαλασσινά είναι απαραίτητη, καθώς και ένα κοινωνικό και διανοητικό σύμπαν στο οποίο οι ιχθυοφάγοι έχουν μία θέση. Υπήρχαν πάντα τέτοιες πλούσιες θάλασσες στη Γη; Πότε εμφανίστηκαν για πρώτη φορά οι ιχθυοφάγοι στην ανθρώπινη ιστορία; Πού μπορούσε κανείς να τους βρει;

Αναζητώντας τις ιστορικές ρίζες τέτοιων εξειδικευμένων και εξαιρετικά αλλόκοτων (για τους σύγχρονους δυτικούς) ανθρώπων, όπως οι ψαροφάγοι, σκοντάφτει κανείς πάνω σε ένα σοβαρό εμπόδιο, την ιστορική, κοινωνιολογική και φιλοσοφική σκέψη του 19^ο αιώνα και τον  αντίκτυπό τους στο τρόπο που κατανοούμε την ιστορία. Μας κληροδότησε προκαταλήψεις που δεν γνωρίζουμε καν ότι έχουμε. Όπως το θέτει ο Ισλανδός πολιτισμικός ανθρωπολόγος Gisli Palsson:

«Με την ευρωπαϊκή εξερεύνηση και τις ανακαλύψεις νέων κόσμων από τον 15ο αιώνα και μετά, συσσωρεύτηκε ένας όλο και μεγαλύτερος όγκος πληροφοριών σχετικά με τις διαφορετικές μορφές της ανθρώπινης κοινωνίας. Αμήχανοι μπροστά στην πολυπλοκότητα των διαθέσιμων δεδομένων και τα προβλήματα που έθεταν για τις εθνοκεντρικές τους κοσμοθεωρίες, οι Ευρωπαίοι δημιούργησαν τυπολογίες για να ταξινομήσουν τις διαφορετικές κοινωνίες και να δώσουν νόημα στη μεταβλητότητά τους. Με κάποιον τρόπο οι νέοι κόσμοι έπρεπε να αφομοιωθούν. Ο εξελικτισμός του 19ου αιώνα αντιμετώπισε το πρόβλημα με συστηματικό τρόπο…» (Palsson 1989, βλ. βιβλιογραφία).

Στον 19ο αιώνα, ο εξελικτισμός (στις κοινωνικές επιστήμες: η πεποίθηση ότι οι ανθρώπινες κοινωνίες εξελίσσονται προβλέψιμα από απλά σε σύνθετα στάδια) ήταν κυρίαρχος και η αλιεία εμφανιζόταν ως μια σημαντική κατηγορία των «τεχνών διαβίωσης» σε εκείνα τα πρώιμα εξελικτικά σχήματα.

Ένας άνδρας κάπου στη Μικρονησίας φυσά σ’ ένα κοχύλι τρίτωνα στα τέλη του 19ου ή στις αρχές του 20ού αιώνα (βλέπε εδώ).

Χωρίς ιδιαίτερη ανάγκη να τεκμηριώσουν τους ισχυρισμούς τους, στοχαστές του 19^ου αιώνα, όπως ο Lewis Henry Morgan  και οι πιο οικείες σε εμάς προσωπικότητες του Φρίντριχ Ένγκελς και του Καρλ Μαρξ, καθώς και πολλοί άλλοι μετά από αυτούς, ισχυρίστηκαν ότι ο βιοπορισμός που βασιζόταν στην αλιεία υιοθετήθηκε για πρώτη φορά νωρίς στην ανθρώπινη ιστορία (ο Morgan τον τοποθέτησε στο Μεσαίο Στάδιο της Αγριότητας), κάποια στιγμή στην Παλαιολιθική εποχή, όταν η κοινωνική ισότητα ήταν ένα ευρέως διαδεδομένο φαινόμενο. Σύμφωνα με αυτή τη σχολή σκέψης, η πρωτόγονη αλιεία αντιπροσώπευε ένα πρώιμο στάδιο της ανθρώπινης ανάπτυξης. Η λέξη-κλειδί εδώ είναι «πρωτόγονη». Αφήνοντας στην άκρη τις επιπτώσεις αυτών των πεποιθήσεων στον τρόπο με τον οποίο μελετήθηκαν αργότερα οι αλιευτικές κοινότητες σε όλο τον κόσμο, ας εστιάσουμε στην ιστορική πραγματικότητα.

Καλλιτεχνική αναπαράσταση Μεσολιθικών συλλεκτών οστράκων στο Όρκνεϊ της Σκωτίας, βασισμένη σε αρχαιολογικά στοιχεία (βλέπε εδώ).

Γυναίκες Γιούγκαν (Yugan) και τα σκυλιά τους μαζεύουν όστρακα στα αβαθή στο Ακρωτήριο Χορν, στο νότιο άκρο της Χιλής στα τέλη του 19ου αιώνα. Αυτή η επαναλαμβανόμενη δραστηριότητα δημιούργησε τεράστιους σωρούς οστράκων (shell middens) στους οικισμούς τους (a, b).  Δανειστήκαμε τις φωτογραφίες από το León-Cristóbal 2026 (βλ. βιβλιογραφία) όπου και παραπομπή στην πηγή τους. 

Η αρχαιολογική έρευνα καθιστά σαφές ότι οι πρώτοι άνθρωποι που έζησαν πλήρως από τη θάλασσα και τους πόρους της (αλλά και από τα ποτάμια και τα ψάρια τους) εμφανίστηκαν σχετικά πρόσφατα, τα τελευταία 12.000 χρόνια! Το πολύ πρωιμότερο φαινόμενο της παράκτιας συλλογής οστράκων και του σχηματισμού τεράστιων σωρών οστράκων σε μέρη όπως η Νότια και η Ανατολική Αφρική είναι μια διαφορετική ιστορία και δεν θα συζητηθεί εδώ. Το τέλος της 12ης χιλιετίας πριν από σήμερα ήταν η αρχή αυτού που είναι γνωστό στην αρχαιολογική βιβλιογραφία ως Μεσολιθική περίοδος, ακριβώς πριν η καλλιέργεια των φυτών και η κτηνοτροφία γίνουν οι καθοριστικοί παράγοντες της διαβίωσης της ανθρωπότητας.

Σε ένα δραματικό, υποβλητικό σκηνικό, ο Υπουργός Εξωτερικών του Τουβαλού, Simon Kofe, δηλώνει ότι η χώρα του αναζητά τρόπους να διατηρήσει την κρατική της υπόσταση ακόμη και αν η γη τους εξαφανιστεί λόγω της κλιματικής αλλαγής και της ανόδου της στάθμης της θάλασσας (@ Tuvalu Foreign Ministry/Reuters, βλέπε εδώ) .

Οι χιλιετίες που προηγήθηκαν της Μεσολιθικής εποχής ήταν μια δραματική και αξιομνημόνευτη εποχή στην ιστορία, όταν η κλιματική αλλαγή είχε τεράστιο αντίκτυπο. Οι παγετώνες που κάλυπταν τεράστιες εκτάσεις του κόσμου έλιωσαν και τα νερά τους κατέληξαν στις θάλασσες, ανεβάζοντας τη στάθμη τους κατά αρκετές δεκάδες μέτρα και γεμίζοντάς τες με ιζήματα και θρεπτικά συστατικά. Οι παράκτιες πεδιάδες πλημμύρισαν και αναπτύχθηκαν εκτεταμένοι υγρότοποι. Χωριά, κυνηγότοποι, οικεία τοπόσημα εξαφανίζονταν κάτω από τα νερά κατά τη διάρκεια της ζωής των ανθρώπων. Σήμερα διαβάζουμε για το ζοφερό και πολύ υγρό μέλλον νησιών όπως τα Κιριμπάτι και Τουβαλού στον Ειρηνικό, και πολλές παράκτιες χώρες λαμβάνουν μέτρα για να αποτρέψουν τα χειρότερα από τις καταστροφές που φέρνει η σημερινή άνοδος της στάθμης της θάλασσας. Δεν γνωρίζουμε πώς αντιμετώπισαν οι άνθρωποι τις συνθήκες που προέκυψαν καθώς η θάλασσα κατακτούσε την στεριά μετά την τελευταία παγετώνια περίοδο. Αυτό που γνωρίζουμε, ωστόσο, είναι ότι σε εκείνη την περίπτωση οι κατακλυσμιαίες αλλαγές έφεραν νέες ευκαιρίες!

Περίπου 10.000 χρόνια πριν από σήμερα, σε πολλές τοποθεσίες σε όλο τον κόσμο εμφανίστηκαν αλιευτικοί καταυλισμοί και τα νερά γέμισαν ψάρια. Σε σπήλαια ή σε οικισμούς στην ύπαιθρο, οι άνθρωποι ζούσαν κοντά στη θάλασσα, ψάρευαν εντατικά, συνέλεγαν μαλάκια από τα αβαθή και, επιπλέον, επεξεργάζονταν τα ψάρια που έπιαναν. Τα αποθήκευαν τους χειμερινούς μήνες που η θάλασσα ήταν απρόσιτη; Το ίδιο φαινόμενο εμφανίστηκε γύρω από τη Μεσόγειο, στη λεκάνη του Δούναβη —τις περίφημες Σιδηρές Πύλες—, στην Ανατολική Ασία και το Ιαπωνικό Αρχιπέλαγος, στον Βορειοδυτικό Ειρηνικό, στις ακτές της Βόρειας Αμερικής και πιθανώς και αλλού.

Αυτοί οι χάρτες δείχνουν πώς η άνοδος της στάθμης της θάλασσας διαμόρφωσε τις χερσαίες και νησιωτικές μάζες στο Αιγαίο σε δύο χρονικά σημεία: στα 18.000 χρόνια πριν από το παρόν (BP) στο αποκορύφωμα της τελευταίας παγετώνιας περιόδου και στα 9.000 BP όταν η ταχεία άνοδος της στάθμης της θάλασσας πλησίαζε στο τέλος της. Εκτεταμένες πρώην παράκτιες πεδιάδες πλημμύρισαν και η απόσταση μεταξύ της ηπειρωτικής χώρας και των νησιών έγινε μεγαλύτερη. Οι άνθρωποι αναγκάστηκαν να προσαρμοστούν. Χάρτες από Van Andel, T. H., & Shackleton, J. C. (1982). Late Paleolithic and Mesolithic coastlines of Greece and the Aegean. Journal of field archaeology, 9 (4), 445-454.

Στη συνέχεια αυτής της ανάρτησης θα εστιάσουμε στην ανατολική Μεσόγειο και ειδικότερα στο Αιγαίο Πέλαγος. Με την αρχή της Μεσολιθικής, αυτή την περίοδο της ανόδου της στάθμης της θάλασσας, το Αιγαίο πήρε λίγο-πολύ τη σημερινή του μορφή. Οι κορυφές των βουνών έγιναν τα νησιά των Κυκλάδων στο κέντρο του  και τα Δωδεκάνησα και τα Νησιά του Βόρειου Αιγαίου ανατολικότερα. Εκείνη την εποχή, μια ομάδα ριψοκίνδυνων ανθρώπων έφτασε στο νησί Γιούρα των Σποράδων, το οποίο διαμορφωνόταν ακόμη καθώς η θάλασσα συνέχιζε ν΄ανυψώνεται, έστω και αργά, μπροστά στα μάτια τους. ‘Εφτασαν εκεί με πλοιάρια. Έστησαν τον καταυλισμό τους σε ένα ευρύχωρο και φιλόξενο σπήλαιο, αυτό που είναι γνωστό σε εμάς σήμερα ως Σπήλαιο του Κύκλωπα. Έφτιαξαν εστίες και έκαναν το σπήλαιο σπίτι τους. Για μεγάλες περιόδους κάθε χρόνο, κατέβαιναν καθημερινά στην παραλία και ψάρευαν. Αγκίστρια και αιχμές από κόκαλο και κέρατο έπιαναν ψάρια στον βυθό της θάλασσας και στη στήλη του νερού. Ίσως χρησιμοποιούσαν και δίχτυα φτιαγμένα από φυτικές ίνες, αλλά τα ίχνη τους έχουν χαθεί στην πάροδο των χιλιετιών. Ίσως είχαν καμάκια και βέλη, φτιαγμένα από πυριτόλιθο και οψιανό, που τα καθιστούσαν θανατηφόρα για τα ψάρια.

Στα Γιούρα και στο Σπήλαιο του Κύκλωπα, οι ψαράδες κατασκεύαζαν αγκίστρια χρησιμοποιώντας κόκαλο και ελαφοκέρατο. Κρίνοντας από το μέγεθός τους φαίνεται να χρησιμοποιούνταν για την αλιεία μεγάλων ψαριών σαν κι αυτά που τεκμηριώνονται  από τα ψαροκόκαλα που βρέθηκαν στο σπήλαιο. Παρατηρήστε πόσο παρόμοιο είναι το βασικό σχήμα ενός τέτοιου αγκιστριού με τα σύγχρονα αντίστοιχά του (@Moundrea-Agrafioti 2003, βλ. βιβλιογραφία).

Πρέπει να ήταν πολύ ανταποδοτικό και συναρπαστικό να πηγαίνει κανείς για ψάρεμα στα νερά γύρω από τα Γιούρα εκείνη την εποχή. Η θάλασσα έσφυζε από ψάρια! Οι ανασκαφές στο σπήλαιο απέδωσαν εκατοντάδες χιλιάδες κόκαλα και λέπια ψαριών. Καθώς και οστά θαλάσσιων θηλαστικών, πολλά κόκαλα πουλιών και δεκάδες χιλιάδες θαλάσσια όστρακα! Τα οστά ορισμένων θηλαστικών μαρτυρούν μια ελαφρώς διαφοροποιημένη διατροφή, αλλά συνολικά, οι θαλάσσιες τροφές ήταν αυτό που κατανάλωναν οι άνθρωποι. Οι μεσολιθικοί ψαράδες των Γιούρων ήταν όσο πιο κοντά γίνεται στην έννοια των ιχθυοφάγων που περιέγραψαν οι αρχαίοι συγγραφείς!

Στην φωτογραφία αυτή βλέπουμε ένα δείγμα μεγάλων σπονδύλων από τόνους, κέφαλους, και άλλα ψάρια από το Σπήλαιο του Κύκλωπα στα Γιούρα (@Mylona, 2003, βλ. βιβλιογραφία).

Η ποικιλία των ψαριών που έπιαναν οι κάτοικοι των Γιούρων είναι εντυπωσιακή. Το μέγεθος των ψαριών είναι μεγάλο. Αυτοί οι ψαράδες δεν ενδιαφέρονταν για τα μικρόψαρα που αποτελούσαν τις τυπικές ψαριές στο προϊστορικό Αιγαίο σε μεταγενέστερες περιόδους. Οι ψαράδες έπιαναν πολλά ψάρια, κυρίως κεφάλους, σε υφάλμυρα νερά, σε παράκτιες λιμνοθάλασσες που υπήρχαν γύρω από τα Γιούρα, παρότι είναι δύσκολο να το φανταστεί κανείς σήμερα κοιτάζοντας το βραχώδες μικρό νησί. Έπιαναν τους μόνιμους κατοίκους των αβαθών —μελανούρια, λιθρίνια, σαργούς, μουσμούλια, σκορπίνες, ροφούς/στήρες, χειλούδες, σμέρνες και πολλά άλλα. Αυτά είναι ψάρια που μπορούσαν να πιαστουν όλο το χρόνο, αν το επέτρεπε ο καιρός. Όμως, είναι σημαντικό ότι οι ψαράδες των Γιούρων ενδιαφέρονταν πολύ για τα μεταναστευτικά εποχικά κοπαδιάρικα ψάρια. Οι τόνοι, τα τονάκια, οι μακρύπτεροι τόνοι,  οι κολιοί, τα σκουμπριά και τ άλλα παρόμοια πλάσματα, τα οποία έχουμε συζητήσει εκτενώς σε προηγούμενη ανάρτηση, ήταν ιδιαίτερα επιθυμητά.

Για ορισμένα είδη ψαριών, ιδιαίτερα τα πελαγικά της οικογένειας των Σκομβριδών (Scombridae), με το άφθονο αίμα και τη λιπαρή σάρκα τους, ο αποκεφαλισμός και το καθάρισμα των εντοσθίων αμέσως αφού πιαστούν διασφαλίζουν ότι δεν θα αλλοιωθούν γρήγορα. Συχνά υφίστανται επεξεργασία σε αυτή τη μορφή (εικόνα από εδώ)

Τα ψάρια αλιεύονταν και αναμφίβολα πολλά καταναλώνονταν φρέσκα επί τόπου, γύρω από τις εστίες που έκαιγαν στο σπήλαιο. Βρίσκουμε αρχαιολογικά στοιχεία για αυτό. Κομμένα, μασημένα και καμένα κόκαλα ψαριών αφθονούν στο πάτωμα του σπηλαίου. Αλλά αυτοί οι ιχθυοφάγοι έκαναν και κάτι πιο σημαντικό από αυτό. Μεταποιούσαν τα ψάρια: έκοβαν τα κεφάλια, ειδικά των λιπαρών, πλούσιων σε αίμα μεταναστευτικών ειδών, τα καθάριζαν από τα εντόσθια και, αφού τα συντηρούσαν (με τρόπο που παραμένει άγνωστος), τα αποθήκευαν στο σπήλαιο. Κρατούσαν άραγε

οι ιχθυοφάγοι των Γιούρων τα επεξεργασμένα ψάρια για να τα φάνε τις κρύες θυελλώδεις μέρες του χειμώνα; Έπαιρναν τα ψάρια στο χειμερινό τους σπίτι κάπου αλλού και τα μοιράζονταν με την κοινότητά τους; Αντάλλασσαν διατηρημένα ψάρια με άλλα πράγματα με κοινότητες που ζούσαν μακριά από τη θάλασσα; Μέχρι στιγμής δεν έχουμε τις απαντήσεις σε τέτοια ερωτήματα.

Αρθρωμένα κόκαλα μεγάλων ψαριών που βρέθηκαν αποθηκευμένα στο πάτωμα των ημι-υπόγειων καλυβών των Μεσολιθικών ψαράδων στον Μαρουλά της Κύθνου (@ A. Sampson, σε Mylona 2011, βλ. βιβλιογραφία).

Οι ιχθυοφάγοι των Γιούρων δεν ήταν μόνοι στο Αιγαίο. Στο νησί της Κύθνου στις Κυκλάδες, μια άλλη ομάδα ψαράδων ζούσε στην ακτή, σε ημι-υπόγειες καλύβες, και έπιανε μερικά πραγματικά μεγάλα, ηλικιωμένα ψάρια. Βρήκαμε κάποια από αυτά φυλαγμένα κάτω από το πάτωμα (διατηρημένα και αποθηκευμένα;). Πιο νότια, στην Αργολίδα, ένα άλλο σπήλαιο προσέφερε καταφύγιο σε μια άλλη ομάδα Μεσολιθικών ψαροφάγων. Το σπήλαιο Φράγχθι κατοικήθηκε από αμνημόνευτων χρόνων. Χρησιμοποιήθηκε από κυνηγούς ελαφιών και άλλων μεγάλων θηραμάτων κατά την τελευταία Παγετώνια περίοδο, όταν η θάλασσα είχε συρρικνωθεί και το κρύο ήταν δριμύ. Φαίνεται ότι οι μόνες συστηματικές θαλάσσιες προσπάθειές τους σε εκείνες τις ψυχρές χιλιετίες αφορούσαν συγκεκριμένα θαλάσσια όστρακα, ειδικά το είδος Tritia neritea /pellucida, που ήταν κατάλληλο για κατασκευή κοσμημάτων! Όταν η θάλασσα άρχισε να υψώνεται, κατακτώντας τη στεριά, 11-12 χιλιετίες πριν από σήμερα, οι άνθρωποι επέστρεψαν στο σπήλαιο, αλλά αυτή τη φορά ψάρευαν αντί να κυνηγούν. Ο θαλάσσιος πλούτος του Αργολικού κόλπου διαμορφώθηκε τότε και ήταν συγκρίσιμος με εκείνον των Γιούρων στις Σποράδες.

Αυτή η εικόνα δείχνει ένα αντιπροσωπευτικό δείγμα από τρυπημένα όστρακα Tritia neritea / pellucida από ύστερα Παλαιολιθικά στρώματα στο σπήλαιο Φράγχθι. Αυτά, καθώς και λίγα άλλα είδη, συλλέγονταν τότε (αλλά και αργότερα στη Μεσολιθική) για να χρησιμοποιηθούν ως χάντρες (από Perlès 2019, βλ. βιβλιογραφία).

Υπήρχαν κι άλλοι ιχθυοφάγοι στην περιοχή; Πιθανώς υπήρχαν, αλλά δεν έχουμε ανασκάψει ακόμη τους οικισμούς τους. Αν διευρύνουμε τον γεωγραφικό μας ορίζοντα, συνειδητοποιούμε ότι αυτός ο θαλάσσιος τρόπος ζωής ήταν κοινός. Βρίσκουμε στοιχεία για αυτόν στην Κροατία, στην Ιταλία, τη Μαύρη Θάλασσα και την Κύπρο. Οι κοινότητες των ανθρώπων που ζούσαν από τη θάλασσα, ωστόσο, δεν επιβίωσαν για πολύ. Τελικά αντικαταστάθηκαν, στα περισσότερα μέρη, από αγρότες και βοσκούς που καλλιεργούσαν τη γη και επέλεξαν την ασφάλεια που προσέφερε η εξημέρωση και ο έλεγχος των φυτών και των ζώων. Τα βάθη της θάλασσας έγιναν σταδιακά ένας πολύ ξένος κόσμος.

Υπάρχουν ακόμη οι ιχθυοφάγοι σήμερα;

Στις μέρες μας, οι ιχθυοφάγοι έχουν σχεδόν εξαφανιστεί. Οι ιχθυοφάγοι των ψυχρών νερών του Βορρά, οι αυτόχθονες φυλές Ινουίτ στην Αμερική, την Ευρώπη και την Ασία, παλεύουν να κρατήσουν ζωντανές έστω και κάποιες μεμονωμένες αλιευτικές δραστηριότητες που υπήρξαν εμβληματικές για τους πολιτισμούς τους, όπως η πολύ αμφιλεγόμενη φαλαινοθηρία. Οι φάλαινες αντιμετωπίζουν τον κίνδυνο της εξαφάνισης μετά από αιώνες εμπορικής αλιείας και η θανάτωσή τους απαγορεύεται πλέον επίσημα σχεδόν παντού. Για τους ιχθυοφάγους Ινουίτ, ο μόνος τρόπος να διατηρήσουν τη φαλαινοθηρία στο αλιευτικό τους σύμπαν είναι να τη μετατρέψουν σε  στοιχείο απειλούμενης πολιτιστικής κληρονομιάς και να την υπερασπιστούν ως τέτοια. Η υπόλοιπη αλιευτική τους δραστηριότητα είναι πια τόσο στενά συνδεδεμένη με τη βιομηχανική αλιεία και τις τραγικά φτωχές σημερινές θάλασσες, που η εξάρτηση από αυτήν για την επιβίωσή τους γίνεται όλο και πιο αβέβαιη.

Η φαλαινοθηρία αποτελεί στοιχείο των πολιτισμών της Αρκτικής εδώ και χιλιάδες χρόνια. Ακόμη και σήμερα, τόσο στους Saqqaq όσο και στους Εσκιμώους (επάνω, κατά την τεμαχισμό μιας φάλαινας-μπαλένας), παραχωρείται ποσόστωση λόγω «αυτόχθονης φαλαινοθηρίας επιβίωσης» από τη Διεθνή Επιτροπή Φαλαινοθηρίας. Σύμφωνα με την πιο πρόσφατη συμφωνία, «ο αριθμός των φαλαινών-μπαλαινών που αλιεύονται στη Δυτική Γροιλανδία δεν πρέπει να υπερβαίνει τις 2» έως το 2018 (@ Emory Kristoff, National Geographic).

Οι νομαδικές ή ημι-νομαδικές φυλές ψαράδων και δυτών των νότιων ωκεανών, όπως για παράδειγμα οι Βέζο (Vezo) της Μαδαγασκάρης (ένα άρθρο για την τρέχουσα κατάστασή τους και καταπληκτικές φωτογραφίες βλέπε εδώ ) και οι Μπατζάου (Bajau) που μετακινούνται μεταξύ Φιλιππίνων, Μαλαισίας και Ινδονησίας (βλέπε εδώ), δυσκολεύονται όλο και περισσότερο να διατηρήσουν τον τρόπο ζωής τους, καθώς απορροφώνται από τις παράκτιες πόλεις και υιοθετούν μόνιμο, αστικό τρόπο ζωής.

Η Σόα Νομενί (Soa Nomeny) απλώνει μια ψαριά παστών σαρδελών για να στεγνώσουν στον ήλιο πριν πουληθούν στην Ανταβαντοάκα (Andavadoaka) (@ Claudio Sieber, φωτογραφία δανεισμένη από εδώ)

Μικροί θύλακες αλιευτικών κοινοτήτων που επιμένουν να διατηρούν στενούς δεσμούς με τη θάλασσα και τα πλάσματά της βρίσκονται ακόμη στις ακτές όλου του κόσμου, αλλά ο τρόπος ζωής και οι κοσμοθεωρίες τους έχουν όλο και μεγαλύτερη ανάγκη προστασίας. Μόνο στην ΕΕ, χιλιάδες ερευνητικά προγράμματα χρηματοδοτήθηκαν μεταξύ 2000-2025 για να διερευνήσουν τον χαρακτήρα και τις δυνατότητες προστασίας της θαλάσσιας πολιτιστικής κληρονομιάς, συμπεριλαμβανομένης της υλικής και άυλης κληρονομιάς και των αλιευτικών κοινοτήτων (για τις πηγές αυτών των πληροφοριών βλ. βιβλιογραφία). Αυτή η ανάγκη για προστασία φανερώνει ξεκάθαρα τον κίνδυνο που αντιμετωπίζει ο αλιευτικός τρόπος ζωής ολόκληρων κοινοτήτων σε όλη την Ευρώπη. Παρόμοιες πρωτοβουλίες σε άλλα μέρη του κόσμου τεκμηριώνουν τις ίδιες δυσμενείς συνθήκες παντού (για σχετικούς φορείς παγκόσμιας εμβέλειας βλ. βιβλιογραφία).

Αυτή η φωτογραφία είναι έργο του Claudio Sieber, ενός φωτογράφου-αφηγητή, ο οποίος κατέγραψε με τον φακό του τη ζωντάνια της ζωής των θαλάσσιων νομάδων Μπατζάου. Στα εκπληκτικά θαλάσσια τοπία και στα χαμογελαστά πρόσωπα των φωτογραφιζόμενων γίνεται σαφές ότι το να ζεις από τη θάλασσα είναι ζήτημα κοινωνικών σχέσεων μεταξύ των ανθρώπων αλλά και με την ίδια τη θάλασσα. Είμαστε ευγνώμονες στον Claudio Sieber για την παραχώρηση της άδειας να χρησιμοποιήσουμε τη φωτογραφία του εδώ (@ Claudio Sieber, βλέπε εδώ).

Το ζοφερό συμπέρασμα της περιήγησής μας στους κόσμους των ιχθυοφάγων κρύβει μια αχτίδα ελπίδας. Ο ανθρωπολόγος από την Ισλανδία, Gisli Palson, μας έδωσε το κλειδί: το κλειδί για την κατανόηση και, κατά συνέπεια, την προστασία των αλιευτικών οικονομιών —και θα έλεγα επίσης, των αλιευτικών τρόπων ζωής— είναι να βλέπουμε την αλιεία όχι μόνο ως τεχνικές πράξεις εντός ενός οικολογικού πλαισίου, αλλά ως κάτι βαθιά ριζωμένο στις κοινωνικές σχέσεις. Οι κοινωνικές σχέσεις και η δική μας δράση στη διαμόρφωσή τους μπορεί να είναι το κρίσιμο στοιχείο που θα διατηρήσει τη ποικιλομορφία των τρόπων ζωής που δημιούργησαν τον πλούτο του πολιτισμού μας. Οι ιχθυοφάγοι του κόσμου αποτελούν μέρος αυτού του πολιτισμού!

Θέλετε να μάθετε περισσότερα; Έχουμε προτάσεις.

Θέλετε να αναφέρετε (κάνετε παράθεση) αυτό το άρθρο; Ορίστε πως να το κάνετε:

Μυλωνά Δ. 2026. "Οι μυθικοί ιχθυοφάγοι και το (αν)έφικτο της επιβίωσης μόνο με ψάρια," Αρχεία της Θάλασσας, Σεπτέμβριος 2026, https://www.archivesofthesea.com/post/%CE%BF%CE%B9-%CE%BC%CF%85%CE%B8%CE%B9%CE%BA%CE%BF%CE%AF-%CE%B9%CF%87%CE%B8%CF%85%CE%BF%CF%86%CE%AC%CE%B3%CE%BF%CE%B9-%CE%BA%CE%B1%CE%B9-%CF%84%CE%BF-%CE%B1%CE%BD-%CE%AD%CF%86%CE%B9%CE%BA%CF%84%CE%BF-%CF%84%CE%B7%CF%82-%CE%B5%CF%80%CE%B9%CE%B2%CE%AF%CF%89%CF%83%CE%B7%CF%82-%CE%BC%CF%8C%CE%BD%CE%BF-%CE%BC%CE%B5-%CF%88%CE%AC%CF%81%CE%B9%CE%B1