Μικρή Βιβλιογραφία για τα Θαλασσινά δομικά υλικά.
Το 2019, κατά τη διάρκεια μιας επίσκεψης στη Μασάουα, το ιστορικό λιμάνι της Ερυθραίας στην Ερυθρά Θάλασσα το οποίο αναπτύχθηκε σταδιακά από την περίοδο της οθωμανικής επέκτασης στην Ερυθρά Θάλασσα τον 16ο αιώνα έως την ιταλική αποικιακή εποχή (τέλη 19ου - πρώτο μισό του 20ού αιώνα), μπόρεσα να εξετάσω η ίδια την κατασκευή κοραλλιογενών ογκόλιθων, την οποία μελετούσα και θαύμαζα στην βιβλιογραφία της αρχαιολογίας και ιστορίας της αρχιτεκτονικής της Ερυθράς Θάλασσας και νοτιότερα των ακτών των Σουαχίλι της Ανατολική Αφρικής. Μια σημαντική δημοσίευση για το «στυλ της Ερυθράς Θάλασσας» στην αρχιτεκτονική είναι του Jean-Pierre Greenlaw, ο οποίος έγραψε ένα σημαντικό βιβλίο για τα σπίτια του λιμανιού Suakin/Sawakin στο Σουδάν: The Coral Buildings of Suakin: Islamic Architecture, Planning, Design and Domestic Arrangements in a Red Sea Port, Paul Kegan International, 1994. Πιο πρόσφατα έχουν γίνει αρκετές αρχαιολογικές μελέτες στην πόλη αυτή, πάρα πολλές για να τις απαριθμήσω εδώ. Στις δύο προηγούμενες αναρτήσεις για τα κοράλλια, γνωρίσαμε την υπέροχη μονογραφία Where Corals Lie: A Natural and Cultural History of Corals, του Malcolm Shick, ομότιμου καθηγητή Ζωολογίας και Ωκεανογραφίας στο Πανεπιστήμιο του Maine. Το κεφάλαιό του 6 με θέμα «Κατασκευή κοραλλιών» σκιαγραφεί με μαεστρία δύο βασικά θέματα: τα κοράλλια ως κατασκευαστικό οργανισμό και τους λίθους κοραλλιών ως υλικό κατασκευής κτιρίων που οι άνθρωποι εκμεταλλεύονται μέχρι τις μέρες μας.
Ένας καλός οδηγός στη βιβλιογραφία σχετικά με την ιστορική αρχιτεκτονική, συμπεριλαμβανομένης και της οικοδόμησης με κοραλλιογενείς λίθους στη μεσαιωνική Αραβία, την Ανατολική Αφρική και άλλα μέρη του ισλαμικού κόσμου, είναι το The Oxford Handbook of Islamic Archaeology, που επιμελήθηκαν οι Bethany J. Walker, Timothy Insoll και Corisande Fenwick (2020).
Όσον αφορά τις τεχνικές λεπτομέρειες της λατόμευσης και οικοδόμησης με κοραλλιογενείς λίθους, βασίστηκα κυρίως στο πρωτοποριακό έργο του Mark Horton για το Shanga, όπου κτίρια και άλλες υποδομές χρησιμοποίησαν τα τοπικά διαθέσιμα κοραλλιογενή κοιτάσματα ως πρώτη ύλη:
Shanga: The Archaeology of a Muslim Trading Community on the East Coast of Africa. British Institute in East Africa, 1996.
Για τα μανγκρόβια στην αρχαιότητα, see Pierre Schneider, “On the Red Sea the Trees are of a Remarkable Nature’ (Pliny the Elder): The Red Sea Mangroves from the Greco-Roman Perspective,” in Human Interaction with the Environment in the Red Sea: Select Papers from Red Sea Project VI (Brill, 2017), pp. 9-29.
Για το μεσαιωνικό Siraf, χτισμένο σε ένα φαινομενικά απαγορευτικό, άνυδρο περιβάλλον στις ανατολικές ακτές του Περσικού κόλπου, αλλά με το πλεονέκτημα της συνδεσιμότητας με μέρη πλούσια σε οικοδομικούς πόρους, μεταξύ των οποίων και η ξυλεία μαγκρόβιων της Ανατολικής Αφρικής, βλέπε το Siraf: History, Topography, and Environment του ανασκαφέα της αρχαιολογικής θέσης του σημαντικού αυτού λιμανιού David Whitehouse, Oxbow Books, 2009, καθώς και τις προκαταρκτικές αναφορές ανασκαφής που δημοσίευσε.
Για τα πλοία τύπου mtepe της Ανατολικής Αφρικής, βλέπε το πρόσφατο άρθρο των Piotr T. Bojakowski, Akshay Sarathi, Raul Palomino Berrocal, Abdallah Khamis Ali Haji Othman και Bakari Othman, το οποίο συζητά την ιστορία και τις λεπτομέρειες ναυπηγικής αυτού του τύπου σκάφους και παρέχει μια καλή εικόνα της παλαιότερης βιβλιογραφίας: “Mtepe: Documentation and Analysis of a Sewn‑Boat
Reconstruction from Zanzibar, Tanzania,” African Archaeological Review (2024) 41:139–159.
Σχετικά με την ανακύκλωση και επαναχρησιμοποίηση ξυλείας πλοίων ως οικοδομικά υλικά στις θέσεις αλ-Μπαλίντ και Καλχάτ στο Ομάν, δείτε τις μελέτες για την ραπτή ναυπηγική μέθοδο του Ινδικού Ωκεανού των Luca Belfioretti και Tom Vosmer, “Al-Balid Ship Timbers: Preliminary Overview and Comparisons,” in Proceedings of the Seminar for Arabian Studies 40 (2010) 111-117; και Alessandro Ghidoni, Ship Timbers from the Islamic Sites of al-Balid and Qalhat, Oman: Sewn-plank technology in the Indian Ocean during the 10–16th centuries CE. Oxford: BAR Series, 2024. Για τις αναφορές που γίνονται σε μεσαιωνικά έγγραφα από τα Γκενιζά του Καίρου σχετικά με την περισυλλογή ξεβρασμένων σανίδων και άλλων κομματιών ναυαγίων, δείτε Roxani Margariti, “Wrecks and Texts: a Judeo-Arabic Case Study.” In Maritime Studies in the Wake of the Byzantine Shipwreck at Yassiada Turkey, edited by Deborah N. Carlson, Justin Leidwanger and Sarah M. Kampbell, 189–201. College Station, Texas: Texas A&M University Press, 2015.
Σχετικά με τους ιχθυοφάγους και τους πολιτισμούς που περιγράφονται στερεοτυπικά από Έλληνες και Ρωμαίους συγγραφείς, δείτε Oscar Nalesini “Ichtyophagoi: History and Use of an Ethnonym,” στο Connected Hinterlands: Proceedings of Red Sea Project IV, επιμέλεια Lucy Blue, John Cooper, Ross Thomas, και Julian Whitewright (Oxford: Archaeopress, 2009), 9-18. Σχετικά με τα αλιευτικά εργαλεία και τις πρακτικές που ανάγονται στην Εποχή του Χαλκού στις ίδιες περιοχές, δείτε Mark Beech, In the Land of the Ichthyophagi: Modelling fish exploitation in the Arabian Gulf and Gulf of Oman from the 5th millennium BC to the Late Islamic period (BAR International, 2004).
Χάρη στη Δήμητρα ενημερώθηκα για το συναρπαστικό βιβλίο σχετικά με την ελληνική και ρωμαϊκή έκθεση γιγαντιαίων οστών, συμπεριλαμβανομένων εκείνων των φαλαινών, της Adrienne Mayor, The First Fossil Hunters: Πaleontology in Greek and Roman times. Princeton: Princeton University Press, 2000.